Pachnące pomniki. Jak się wymyśla i hoduje róże? „Marian Turski wciąż kwitnie”
|
|
Łukasz Rojewski – hodowca nowych odmian róż i projektant ogrodów, założyciel i pierwszy prezes Polskiego Towarzystwa Różanego, członek Klubu Hodowców Światowej Federacji Towarzystw Różanych. Stworzył ok. 80 odmian, wśród nich wielokrotnie nagradzane na międzynarodowych konkursach. |
AGNIESZKA KRZEMIŃSKA: – Mamy październik. Co dzieje się teraz z różami – to już dla nich koniec sezonu czy wciąż mają coś do roboty?
ŁUKASZ ROJEWSKI: – Przypomina mi się piosenka „Jesienne róże” i jej herbaciane kwiaty. Jest w tym obrazie coś prawdziwego: jesienią róże potrafią wyglądać zupełnie inaczej niż latem. Kwiaty, które w ostrym słońcu bladły, przy chłodniejszych dniach nabierają głębszych odcieni. Czasem trudno uwierzyć, że to ta sama odmiana. Niektóre róże nadal pięknie kwitną, ale krótszy dzień i chłód są już dla nich sygnałem, by powoli przygotowywać się do zimy.
A „Marian Turski”, wyhodowany przez pana na 100-lecie urodzin naszego redakcyjnego kolegi i rosnący od czerwca przed muzeum POLIN, też sobie jesienią jakoś poradzi?
Wciąż kwitnie. Jednak temperatury spadające poniżej dziesięciu stopni stopniowo wyhamowują jego wzrost i tworzenie nowych kwiatów. I bardzo dobrze. Róża ma teraz ważną pracę do wykonania – musi dojrzeć przed zimą i zgromadzić w pędach zapasy, m.in. cukry. Pomagają one chronić komórki podczas mrozów. Można powiedzieć, że gdy my podziwiamy jej ostatnie kwiaty, ona po cichu szykuje się już na pierwszy śnieg.
Dlaczego tak nazwał pan tę różę?
Żyjemy w czasach, w których trudno odróżnić prawdę od kłamstwa, jest mnóstwo przekłamań, półprawd czy ćwierćprawd...
Marian Turski był żywym dowodem, że prawda jest jedna, a jego nawoływanie, aby nie być obojętnym, jest dziś szczególnie ważne. Poza tym to fascynująca postać. Wybrałem dla niego białą różę o dużych kwiatach, bo od dawna pojawia się ona w ważnych momentach życia przy narodzinach, ślubach i śmierci.
Gdy nadaje pan różom imiona konkretnych ludzi, najpierw jest człowiek czy róża?
Bezimienne siewki oznaczone numerami. Nazwy szukam dla kwiatu. Jeśli ma to być jakaś postać historyczna, to jest to ogromne wyzwanie, ponieważ mamy o nich jakieś wyobrażenia. Kościuszko był niewysoki, więc jego róża jest miniaturą, ale silną i wytrzymałą, o intensywnym kolorze krwi. Czasami pewne cechy są narzucone – „Warszawa w kwiatach” prosiła, by róża „Stefan Starzyński” była żółta, więc taka jest i ma charakterystyczny cukierniczy aromat.
Dostając nazwę człowieka, róża staje się pomnikiem, tyle że ten powinien trwać, a kwiat kojarzy się z czymś ulotnym.
Róże na pewno nie są ulotne i mogą być naprawdę długowieczne. W Hildesheim w Niemczech na ścianie apsydy katedry pnie się róża psia, Rosa canina, którą według legendy zasadził w 815 r. cesarz Ludwik Pobożny, syn Karola Wielkiego, a dokumenty potwierdzają jej obecność w tym miejscu od setek lat.
Czyli „Marian Turski” może nas przeżyć?
Może, chociaż zależy to od wielu czynników. Żeby odmiana trwała, musi być zdrowa. My, hodowcy, ciągle walczymy z czasem, bo patogeny nie śpią i w końcu potrafią przełamać odporność odmiany. Poza tym róża mimo upływu czasu i zmieniających się mód nadal musi się podobać i pachnieć. Woń „Mariana” jest ziemista, z nutą mirry o silnie drzewnym charakterze. Każdy może go powąchać przed muzeum Polin w Warszawie. Po pierwszym kwitnieniu ścina się go do połowy i mniej więcej po sześciu tygodniach znowu kwitnie.
W Europie róża zawsze była królową kwiatów?
Od dawna zastanawia mnie, dlaczego w tylu kulturach obrastała podobną symboliką. W świecie grecko-rzymskim łączono ją z Afrodytą i Wenus, boginiami miłości i pożądania. W ich wyobrażeniach pobrzmiewają wpływy ze Wschodu – fenickiej Astarte, a jeszcze wcześniej w Mezopotamii mamy Inannę i Isztar, boginie miłości i seksualności, ale zarazem wojny. Nie są to oczywiście te same boginie, jednak pewne wyobrażenia wędrowały między kulturami. I róża świetnie mieści się w tej dwuznaczności – jest piękna i pachnąca, ale ma kolce, twarde pędy i potrafi być niezwykle odporna, dlatego może symbolizować nie tylko miłość, lecz także odwagę czy męstwo.
Na Cyprze, wyspie Afrodyty, archeolodzy znaleźli liczącą prawie cztery tysiące lat manufakturę perfum. Być może już wtedy, wykorzystując macerację płatków, wytwarzano tam olejek różany. Na pewno natomiast w czasach grecko-rzymskich różane pachnidła były głównym produktem eksportowym wyspy.
Rzymianie uwielbiali alby – białe albo bladoróżowe, bardzo wonne róże, kwitnące raz w roku. Jest nawet opowieść o hedoniście Epikurze, który zapytany przez ucznia, gdzie można znaleźć przyjemność, kazał mu pójść na cmentarz, gdzie kwitnie cudownie pachnąca alba. Potem Europa o różach zapomniała, bo chrześcijaństwo wyparło dużą część jej wcześniejszej symboliki. Po siedmiu stuleciach przypomniano sobie o niej, ale już w innej rzeczywistości.
W średniowieczu staje się jednocześnie kwiatem czystości i zmysłowej miłości, jak czytamy w pełnej alegorii Roman de la Rose z XIII w.
W połowie średniowiecza wróciła z triumfem do literatury i ikonografii, zaczęła też nabierać nowych znaczeń, symbolizując wszelkie odcienie miłości, również czystość i wierność, ale i siłę. Gdy krzyżowcy przywieźli z Bliskiego Wschodu czerwoną różę damasceńską, która została nazwana „francuską” (galica), trafiła ona do herbów i na chorągwie. Wojna dwóch róż to wojna między rodem Lancasterów, którzy mieli w herbie galicę, oraz rodem Yorków, szczycącym się znakiem pięknej alby.
Czy którąś z tych dawnych róż możemy jeszcze dzisiaj powąchać?
Oczywiście. Róża damasceńska wciąż istnieje i jest uprawiana m.in. w Bułgarii, to właśnie klasyczna różowa, silnie pachnąca róża, którą kojarzymy z tamtejszym olejkiem różanym.
Tylko dawne europejskie róże miały pewną wadę – kwitły raz i koniec?
Hodowcy poradzili sobie z tym w XVIII w., który był dla nich przełomowy. Najpierw niemiecki botanik Max Ernst Wichura z wyprawy do Japonii przywiózł Rosa wichuraiana, która dała europejskim różom elastyczne pędy i odporność na mrozy. Potem z Chin trafiły do nas Rosa multiflora oraz Rosa chinensis – tej pierwszej zawdzięczamy nowe formy, kolory i zapachy, a tej drugiej wielokrotne kwitnienia. Zaczęło się od wyspy Reunion na Oceanie Indyjskim, gdzie posiadłości kolonistów odgradzano różami sprowadzonymi z Francji, jak i tymi z Dalekiego Wschodu. Dzięki jakiejś pszczole wyrosła róża, która nie powinna zakwitnąć jesienią. Gdy Edouard Périchon zobaczył odmieńca, zebrał jego nasiona i wysłał do Paryża. Z pięciu wyhodowanych tam siewek dwie powtórzyły kwitnienie.
Stało się to jeszcze kilkadziesiąt lat przed Mendlem, hodowcy najpierw zobaczyli efekt krzyżowania, a dopiero później nauka wyjaśniła im jego mechanizmy.
Ludzie dużo wcześniej obserwowali spontaniczne mutacje i jestem przekonany, że je wykorzystywali na długo przed pierwszymi udokumentowanymi przykładami. Jednak świadoma hodowla to dopiero przełom XVIII i XIX w. Modę na rozaria i nowoczesną hodowlę róż zapoczątkowała kolekcja tych kwiatów cesarzowej Józefiny w Château de Malmaison w podparyskim Rueil-Malmaison. Jej ogrodnik André Dupont zaczął krzyżować róże europejskie z chińskimi, ale dopiero po śmierci jego chlebodawczyni udało mu się wyhodować nową odmianę, która wielokrotnie kwitła. W 1843 r. Jean Béluze wyhodował „Souvenir de la Malmaison”, która stała się jedną z najważniejszych róż burbońskich, będących krzyżówką odmian europejskich i azjatyckich.
A Anglicy, wielbiciele ogrodów, nie mieli żadnych różanych zasług?
W drugiej połowie XX w. wielką rolę odegrał David Austin, który wpadł na pomysł, żeby połączyć urodę i zapach starych róż z powtarzaniem kwitnienia róż nowoczesnych. Odniósł taki sukces, że inni hodowcy zaczęli tworzyć róże w podobnym stylu – wśród nich rodziny od pokoleń zajmujące się hodowlą róż, jak Meilland we Francji i Kordes w Niemczech.
A my mieliśmy przed panem jakichś hodowców?
Tak, choć nasza tradycja jest znacznie skromniejsza. Za pierwszą znaną polską odmianę uważa się „Księżniczkę Rozalię Czartoryską”. W 1900 r. ogrodnik Ludwik Więckowski zauważył w Woli Justowskiej pod Krakowem, że na krzewie wspomnianej już „Souvenir de la Malmaison” jedna gałązka wydała biały kwiat. To była samoistna mutacja, którą rozmnożył, sprawdził, czy nowa cecha się utrzymuje, i nadał jej własną nazwę. Później mieliśmy Leopolda Grąbczewskiego, który stworzył między innymi „Warszawę” i „Mazowsze”, czy Stanisława Żyłę, hodowcę „Chopina”. Niestety ponad połowa z ok. 40 dawnych polskich odmian zaginęła w wyniku wojen. Dziś znamy je tylko z opisów.
Jak się wymyśla różę?
Przede wszystkim trzeba dobrać matkę i ojca. Pewne cechy potrafimy przewidzieć, bo znamy długie linie hodowlane, obserwujemy siewki i widzimy, jakie geny są przekazywane. Ale natura nadal potrafi zaskoczyć. Różę, która ma być matką, trzeba wykastrować, czyli usunąć jej płatki i pylniki, żeby nie zapyliła się własnym pyłkiem. Potem wziąć pyłek od wybranego ojca i nałożyć go palcem albo pędzelkiem. Gdy powstaje owoc, wydobywa się z niego nasiona, które muszą przez pewien czas przebywać w chłodzie, by zakiełkować. Po ich wysianiu zaczyna się najtrudniejsze – selekcja. Bo od zapylenia do decyzji, że róża wejdzie na rynek pod własną nazwą, mija 8–9 lat. Trzeba obserwować, jak zachowuje się w różnych glebach, temperaturach. Z ogromnej liczby siewek na końcu zostaje niewiele.
Mimo to wyhodowano już ponad 40 tys. odmian, coś jeszcze pozostało do wymyślenia?
Bardzo dużo. Nie ma chyba drugiej rośliny dającej tyle możliwości – kolor, układ płatków, regularność albo bałagan, wielkość kwiatów, pokrój krzewu. Mamy róże pięciopłatkowe i stulistne, pnące, krzaczaste, drobno- i wielkokwiatowe. A do tego dochodzi totalne wariactwo zapachowe.
No właśnie. Mówimy „pachnie różą”, jakby róża miała jeden zapach.
Są kwiaty bezwonne, a z tych, co pachną, tylko jedna czwarta pachnie różą, inne mają nuty skoszonej trawy, jabłka, korzenne – gałki muszkatołowej, goździków, albo owocowe – mango, liczi, melona. Jest piżmo, są też zapachy, które możemy uznać za brzydkie, jak zapach starej szuflady. Intensywność zapachu wiąże się z porą dnia i fazą kwitnienia oraz kolorem, bo w tych jasnych częściej występują zapachy lżejsze, zielone, konwaliowe czy piżmowe, ciemniejsze potrafią pachnieć ciężej i bardziej wyraziście.
Czy tworząc nową odmianę, można zaprojektować zapach?
Jest to szczególnie trudne, bo geny za niego odpowiedzialne są często recesywne, więc natura robi swoje. Chociaż znalazłem dwie matki, które praktycznie zawsze dają pachnące potomstwo. Swoją drogą woń róż może być dość osobliwa. Na przykład mój „Gorsecik warszawski” ma różowe kwiaty przypominające mi ceramiczne płytki, które stosowano kiedyś w warszawskich łazienkach. Do tego pachnie proszkiem Polleny, którym w czasach PRL wszyscy szorowaliśmy łazienki. Ale to skojarzenie raczej dla ludzi 45 plus.
Młodsi najwyżej wyczują coś innego.
Zapach jest bardzo złożony, a interpretacja wrażeń następuje w mózgu, więc każdy może odbierać go trochę inaczej. W moim „Eliksirze szczęścia” perfumiarze opisali nutę różaną, hiacynt, ouzo i miks kwiatowy. Mało kto wyczuje wszystko osobno, raczej odbieramy zapach jako całość. Dlatego namawiam ludzi, żeby wąchali róże i próbowali szukać własnych skojarzeń. Węch można trenować. U zawodowych perfumiarzy obserwowano różnice w obszarach mózgu związanych z przetwarzaniem zapachów, a ich wielkość wiązała się z doświadczeniem zawodowym. To sugeruje, że wieloletni trening węchowy zmienia mózg. Na lepsze. Poza tym piękny zapach powoduje wyrzut endorfin i poczucie szczęścia. Jak patrzę na ludzi wąchających kwiaty, to zaczynają się uśmiechać, rysy ich twarzy się rozluźniają, a spojrzenie łagodnieje.
Piękny kwiat i niezwykły zapach wystarczą, żeby hodowca powiedział: mam świetną różę?
Nie. Dzisiaj wszystkie róże wychodzące spod mojej ręki przede wszystkim muszą być zdrowe i odpowiadać na zmieniające się warunki – okresowe susze, wysokie temperatury, dziwne jesienie, po których gwałtownie przychodzi zima. „Zdrowe” oznacza dla mnie także takie, przy których nie trzeba stosować chemii. To jest obecnie największe wyzwanie. Dziesięć lat spędziłem na hodowli róż zimotrwałych, takich, których w ogóle nie trzeba okrywać. Po czym klimat się ocieplił. Okazało się jednak, że geny, które wykorzystałem – m.in. pochodzące od alb – sprawiły, że część tych róż jest również bardzo odporna na suszę. Pracowałem nad jednym, a dostałem dodatkowo coś innego.
Skąd pan wie, że stworzył coś dobrego?
Wysyłam nowe odmiany na międzynarodowe konkursy. Trafiają tam pod numerami, bez nazw hodowców, i rosną nawet przez dwa lata. Komisje wielokrotnie oceniają siłę i długość kwitnienia, odporność, zachowanie płatków, zapach. Na finał przyjeżdża międzynarodowe jury, czasami perfumiarze. Być zauważonym wśród 200 odmian i wygrać jest bardzo trudno, a moje „Pachnidło” w ciągu dwóch lat zdobyło sześć złotych medali.
Ma pan już ok. 80 własnych odmian. Jest wśród nich róża doskonała?
Piękno jest względne, mody się zmieniają, a nasza praca nie polega tylko na zwiększaniu glamour. Moją ulubienicą jest „Tańcząca Rusałka”. Zaczyna kremowo i wtedy pachnie, potem zmienia kolor na różowy, następnie pistacjowy, a na końcu brązowieje. Kwiaty utrzymują się na krzewie bardzo długo i pięknie się starzeją.
Pistacjowa róża brzmi trochę dziwnie.
Na Politechnice Łódzkiej zbadaliśmy jej płatki i okazało się, że pojawia się w nich chlorofil. Być może wiąże się to również z ich trwałością. I właśnie takich rzeczy szukamy: nowość w hodowli ma oznaczać nie tylko „ładniejsze”, ale też odporniejsze.
Skąd ta obsesja na punkcie róż?
Jako młody chłopak mieszkałem we Francji, bo chciałem zostać mnichem. Trafiłem w okolice Lyonu, gdzie tradycja hodowli róż ma ok. 200 lat. W tamtejszych wioskach widać stare odmiany o grubych pniach, wyglądające niemal jak drzewa albo krzewy z kwiatami wielkimi jak dłonie. Podczas jednego ze spacerów zobaczyłem, jak przez niewysoki murek przelewa się mgiełka maleńkich różowych kwiatków, wielkości paznokcia. W pąku były idealnie, regularnie złożone, a po rozwinięciu – kompletny bałagan i chaos. Wyglądało to jak lekko różowa chmura. Zrobiło na mnie ogromne wrażenie: coś jednocześnie ulotnego, perfekcyjnie symetrycznego i chaotycznego. Jeszcze we Francji zrobiłem swoją pierwszą krzyżówkę.
Ale mnichem pan nie został.
Nie. Wyjechałem i nawet nie zdążyłem zebrać owoców z tej pierwszej krzyżówki.
Za to hodowanie róż wymaga cierpliwości. Czyli mnich w panu pozostał?
Z natury nie jestem cierpliwy. Tylko przy różach.
A kiedy po tych wszystkich latach pojawia się kwiat, którego wcześniej na świecie nie było – nie ma pan czasem poczucia, że to trochę zabawa w Boga?
Trochę tak. Stwarzam nowe. I to jest wielka radość.
ROZMAWIAŁA AGNIESZKA KRZEMIŃSKA