Ojciec współczesnej chirurgii

W Sekcji Archeo w Pulsarze prezentujemy archiwalne teksty ze „Świata Nauki” i „Wiedzy i Życia”. Wciąż aktualne, intrygujące i inspirujące.

Joseph Lister urodził się w 1827 roku w rodzinie kwakrów w West Ham w hrabstwie Essex. Obecnie jest to część obszaru metropolitalnego Londynu. Ukończył szkołę w Tottenhamie. Wyróżniał się w naukach przyrodniczych. Miał ku temu podstawy wyniesione z domu, ponieważ jego ojciec, Joseph Jackson, specjalizował się w mikroskopii; między innymi wprowadził ulepszone obiektywy achromatyczne.

Joseph Lister wyróżniał się także w językach obcych. Wyniósł ze szkoły biegłą znajomość francuskiego i niemieckiego. Swą przyszłość widział jednak w medycynie. Już mając lat 13, oświadczył rodzicom, że chce zostać chirurgiem. Słowa dotrzymał.

Studiował w londyńskim University College, jednej z nielicznych wówczas uczelni, która przyjmowała kwakrów. Uzyskał najpierw dyplom lekarza, a potem specjalizował się w chirurgii. W 1854 roku wyjechał do Edynburga, gdzie działał sławny chirurg, profesor James Syme. Joseph został jego asystentem, a wkrótce zięciem, gdy ożenił się z jego najstarszą córką Agnes. Zmienił wtedy wyznanie. Odstąpił od kwakrów i stał się członkiem Szkockiego Kościoła Episkopalnego.

Pod okiem Syme’a Lister nabrał doświadczenia i sam zaczął wprowadzać do chirurgii nowe metody. Wkrótce uznał, że pora się usamodzielnić, i w 1860 roku przyjął posadę profesora chirurgii na uniwersytecie w Glasgow. Tam właśnie dokonał swego największego odkrycia.

Przeżywalność chorych w ówczesnych brudnych i smrodliwych szpitalach była niewielka. Listera niepokoiło od dawna to, że po operacjach na otwartych złamaniach u wielu pacjentów występowały ostre zakażenia ran, które często doprowadzały do śmierci. Śmiertelność dochodziła do kilkudziesięciu procent. Przy złamaniach zamkniętych, bez otwartych ran, ten odsetek był o wiele mniejszy.

Lister skojarzył to zjawisko z przeczytanymi właśnie artykułami Louisa Pasteura o jego odkryciach chorobotwórczych drobnoustrojów. Te odkrycia były ostro zwalczane przez przedstawicieli tradycyjnej nauki. Wtedy uważano, że źródłem wszystkich nieszczęść są „miazmaty”. Lister wziął jednak wywody Pasteura na serio. Dowiedział się też w tym czasie, że świeżo odkryty karbol (dziś nazywany fenolem) jest używany z powodzeniem do usuwania smrodu z pól, na które wylewano ścieki. Kiedy więc 12 sierpnia 1865 roku operował chłopca z otwartym złamaniem nogi, opatrzył ranę bandażem wymoczonym w roztworze karbolu. Rana zagoiła się nadspodziewanie szybko. Podobnie było przy kolejnych operacjach. Zastosowanie tej substancji do dezynfekcji ran obniżyło śmiertelność pooperacyjną niemal do zera. W 1867 roku Lister opisał swe doświadczenia w artykułach w czasopiśmie „Lancet”. Początkowo jego metoda napotkała na ostry opór tradycjonalistów. Wyniki mówiły jednak same za siebie i sława Listera rosła. Wprowadzał także inne substancje odkażające.

W 1869 roku Lister opuścił Glasgow i zajął katedrę chirurgii po Symie. Ponowny pobyt w Edynburgu nie trwał długo. Lister był przekonany, że jego miejsce jest w ojczyźnie, w Anglii. W 1877 roku przeniósł się do Londynu i został profesorem chirurgii w King’s College. Zaczęły na niego spływać zaszczyty. Był prezesem londyńskiego Royal Society w latach 1895–1900. Królowa Wiktoria nadała mu tytuł barona. Zasiadał w Izbie Lordów i miał wysokie odznaczenia wielu krajów europejskich.

Lister był średniego wzrostu, dość szczupły, ale proporcjonalnie zbudowany. Miał szlachetne rysy twarzy. Swym zachowaniem ujmował rozmówców. Nie zdradzał zdenerwowania lub złości, czasem tylko głośniej wzdychał. Zupełnie wyjątkowo zachowywał się inaczej. Pewnego razu podszedł do niego pewien arogancki chirurg, przedstawiając się jako kolega ze studiów. I cóż, Sir Josephie – powiedział – jest pan teraz sławny z powodu tych modnych nowinek. Ale ja nie mam zamiaru ich próbować na moich pacjentach. Lister odpowiedział na to: Gdyby pańscy pacjenci wiedzieli tyle, co ja, toby nie pozwolili panu nazywać się lekarzem.

Opowiadają, że Lister operował raz bogatego pacjenta, któremu ugrzęzła w przełyku spora kość. Po udanym zabiegu bogacz zapytał: Ile mam zapłacić za tę usługę? Lister odpowiedział: Zgodzę się na połowę sumy, którą pan by mi zaoferował, gdyby nadal miał tę kość w przełyku.

Wykłady Listera przyciągały tłumy studentów. Miał głos niezbyt donośny, ale wyrażał się piękną angielszczyzną, toteż słuchacze nie mieli trudności ze śledzeniem klarownych wywodów. Nie przeszkadzało im nawet to, że Lister się jąkał, zwłaszcza kiedy był już zmęczony.

W 1891 roku otoczony szacunkiem Lister przeszedł formalnie na emeryturę, nadal jednak był aktywny. Zmarł w 1912 roku w Londynie.

Dziękujemy, że jesteś z nami. Pulsar dostarcza najciekawsze informacje naukowe i przybliża wyselekcjonowane badania naukowe. Jeśli korzystasz z publikowanych przez Pulsar materiałów, prosimy o powołanie się na nasz portal. Źródło: www.projektpulsar.pl.