Archeologia i futurologia

• 
  Człowiek

  Rybie łuski, kozie rogi i świńskie kły. W nich zapisana została historia pewnej niewielkiej fabryki

  Takie pozostałości rzadko zmieniają wiedzę o przeszłości. To one jednak pozwoliły archeologom poznać coś, co niemal tysiąc lat temu działało na wybrzeżu Gran Canarii.

  Agnieszka Krzemińska

  11 czerwca 2026
• 
  Człowiek

  Mikrobiom dawnych Japończyków był zróżnicowany geograficznie, ale taki sam u kobiet czerniących zęby

  Kamień nazębny jest dla badaczy przeszłości bardzo cenny. Można w nim znaleźć nie tylko resztki pożywienia, ale także DNA bakterii, wirusów, grzybów i innych mikroorganizmów, które zamieszkiwały ludzką jamę ustną setki, a nawet tysiące lat temu. Międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował materiał pochodzący od osób żyjących głównie w okresie Edo (1603–1868).

  Agnieszka Krzemińska

  8 czerwca 2026
• 
  Człowiek

  Ludzki nadgarstek to prezent od małp. Trzeba było tylko długo popracować nad umiejętnością manipulacji

  Kości dłoni są bliższe tym goryla i szympansa niż jakiejkolwiek innej żyjącej grupy naczelnych. Bo z ich łap wyewoluowały. I to całkiem niedawno.

  Jolanta Iwańczuk

  4 czerwca 2026
• 
  Człowiek

  Ötzi: naukowcy przeanalizowali jego mikrobiotę. Niektóre mikroorganizmy wciąż są zdolne do życia

  Ciało Człowieka z Lodu jest przedmiotem naukowych analiz od 1991 r., kiedy to zostało znalezione w austriackich górach. Teraz zespół z Eurac Research sprawdził, jakie mikroorganizmy były w nim obecne za życia mężczyzny, a które skolonizowały go dopiero po jego śmierci – jeszcze w lodowcu i później, przez dekady przechowywania w chłodni.

  Margit Kossobudzka-Lipińska

  4 czerwca 2026
• 
  Środowisko

  Miliony lat temu pewna ryba jako pierwsza wgramoliła się na ląd. Być może dzięki niej kręgowce nauczyły się chodzić

  Ryba wyjęta z wody wydaje się bezradna, ale ruchy, które wykonuje, nie są przypadkowe. Udowodnili to naukowcy z University of Cambridge za pomocą specjalnie skonstruowanego robota. Pomoże on również w analizie rozwoju kończyn.

  Jolanta Iwańczuk

  2 czerwca 2026
• 
  Człowiek

  Bartosz Kontny: Człowiek od tysięcy lat sprawdza, na jak długo można zniknąć pod wodą

  Starożytni nurkowali bez sprzętu po gąbki, perły i skarby. Jakimi technikami się posługiwali? Opowiada archeolog i nurek prof. Bartosz Kontny z Uniwersytetu Warszawskiego. [Artykuł także do słuchania]

  Agnieszka Krzemińska

  1 czerwca 2026
• 
  Człowiek

  Silni i bogaci „zabierali do grobów” słabych i biednych. Czasami były to akty powtarzalne, czasami jednorazowe

  Zwyczaje utrzymują się dzięki instytucjom, normom, pamięci kulturowej i trwałości struktur. A to ostatnie jest wyjątkowo wyraźne w Korei Południowej. [Artykuł także do słuchania]

  Agnieszka Krzemińska

  26 maja 2026
• 
  Struktura

  Wielka Piramida w Gizie przetrwa nawet trzęsienie ziemi. Nie wynika to jednak ze strategii jej architektów

  Piramida Cheopsa ma wyjątkowo korzystne właściwości dynamiczne i zaskakująco dobrze znosi drgania sejsmiczne – ogłosili właśnie naukowcy. Czy to oznacza, że budowla licząca 4,6 tys. lat dowodzi starożytnej zaawansowanej technologii? Z entuzjazmem lepiej nie przesadzać.

  Agnieszka Krzemińska

  21 maja 2026
• 
  Środowisko

  Świt życia zwierzęcego nastąpił kilka milionów lat wcześniej, niż się wydawało. Dowody znaleziono w górach

  Niezwykłe stanowisko paleontologiczne odkryli naukowcy w odległym zakątku Terytoriów Północno-Zachodnich Kanady, w Górach Mackenzie. Znaleziska pochodzą z bioty ediakarańskiej – organizmów o miękkich ciałach, które zamieszkiwały dno morskie ponad pół miliarda lat temu, na długo przed słynną „eksplozją kambryjską".

  Jolanta Iwańczuk

  20 maja 2026
• 
  Człowiek

  Neandertalczyk też chodził do dentysty. Dłubanie w zębach to jeden z najstarszych ludzkich nawyków

  Ból zęba potrafi doprowadzić do rozpaczy. Dziś sięgamy po tabletkę albo idziemy do stomatologa. A co robił neandertalczyk 59 tys. lat temu, kiedy pulsujący ból trzonowca nie pozwalał mu spać, jeść ani gryźć mięsa? Leczył ząb kamiennym wiertłem.

  Agnieszka Krzemińska

  13 maja 2026
• 
  Człowiek

  Rolnicy nadal chodzili na ryby. I ekosystem za ich sprawą nie ucierpiał

  Przez tysiące lat mieszkańcy południowej Skandynawii żyli z morza i lagun. Łowili węgorze, flądry i dorsze w płytkich wodach fiordu Syltholm na duńskiej wyspie Lolland. I choć człowiek uchodzi za „gatunek niszczący”, nowe badania pokazały, że przez kilka tysięcy lat pradziejowi rybacy potrafili eksploatować środowisko tak, by go nie wyjałowić.

  Agnieszka Krzemińska

  13 maja 2026
• 
  Człowiek

  Żadnej pracy się nie bały. Archeologia obala mity o pozycji kobiet w pradziejach

  Czy nierówność między płciami istniała zawsze? A może to tylko jedna z wielu możliwych wersji ludzkiej historii – najlepiej udokumentowana, bo spisana później? [Artykuł także do słuchania]

  Agnieszka Krzemińska

  12 maja 2026
• 
  Człowiek

  Po upadku Rzymu nie było najazdu barbarzyńców. Ludzie tworzyli nowe wspólnoty i zyskali nawet więcej spokoju

  Gdy wyobrażamy sobie koniec Cesarstwa Rzymskiego, przed oczami staje nam taki obraz: hordy Germanów przekraczają granice, imperium się wali, a na gruzach rodzi się średniowieczna Europa. Tymczasem nowe badanie pokazuje znacznie ciekawszy, bardziej ludzki scenariusz.

  Agnieszka Krzemińska

  1 maja 2026
• 
  Człowiek

  Neandertalskie niemowlaki dorastały szybciej niż my. Być może z powodu surowych warunków środowiskowych

  Amud 7 to najbardziej kompletny szkielet niemowlaka tego gatunku. Pochodzi sprzed 50 tys. lat i został znaleziony w jaskini Amud w północnym Izraelu. „Radykalnie zmienia nasze rozumienie dzieciństwa neandertalczyków” – mówi pierwsza autorka publikacji w „Current Biology”.

  Hanna Lewkowicz

  24 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Granice świata naszych przodków wyznaczały nie tylko góry, pustynie i klimat. Także komary przenoszące malarię

  Jak pasożyt Plasmodium falciparum wpływał na rozmieszczenie ludzkich populacji w Afryce między 74 a 5 tys. lat temu, czyli w kluczowym okresie poprzedzającym ekspansję Homo sapiens poza kontynent? Przeanalizował to międzynarodowy zespół z Max Planck Institute of Geoanthropology i University of Cambridge.

  Agnieszka Krzemińska

  22 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Skąd pochodzą Piastowie? Historia jest drażliwa, a prosta opowieść o niej się nie broni

  Słowianie czy zachodni Europejczycy? Pytanie o pochodzenie pierwszej polskiej dynastii wróciło za sprawą najnowszych wyników badań genetycznych. Odpowiedzi nie ma. I być może nigdy nie będzie. [Artykuł także do słuchania]

  Agnieszka Krzemińska

  21 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Narzędzia zmalały, bo świat człowieka wyraźnie się skurczył

  Przez setki tysięcy lat ludzie potrzebowali ich w formie ciężkiej i masywnnej. Pięściaki, wielkie skrobacze i noże do rozbierania ogromnych zwierząt – to był standard. A później narzędzia stały się mniejsze i lżejsze. Z najnowszych badań wynika, że nie chodziło tu tylko o technologię.

  Agnieszka Krzemińska

  17 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Kim byli Piastowie? Wszystko wskazuje na to, że po prostu Europejczykami

  Szeroko zakrojone badania genetyczne prowadzone przez zespół prof. Marka Figlerowicza miały ostatecznie rozstrzygnąć kwestię pochodzenia dynastii pierwszych władców Polski. Zamiast tego przyniosły obraz znacznie bardziej złożony, wielowymiarowy i pozbawiony łatwych odpowiedzi.

  Agnieszka Krzemińska

  12 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Neandertalczyk doceniał żółwia. Jako przekąskę, surowiec albo obiekt szkoleniowy dla początkujących myśliwych

  Badania opublikowane w „Scientific Reports” dotyczą stanowiska Neumark-Nord w Niemczech sprzed ok. 125 tys. lat – jednego z najlepiej przebadanych „obozowisk” neandertalczyków. Wśród tysięcy kości dużych zwierząt badacze znaleźli ponad 90 fragmentów pancerzy Emys orbicularis.

  Agnieszka Krzemińska

  9 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  pulsar nadaje. sygnał 184. Jarosław Źrałka: Cywilizacji Majów daleko do końca

  Twórcy piramid, kalendarza i tajemniczego pisma? Bohaterowie mitów o krwawych rytuałach i „końcu świata” w 2012 r.? Co o nich dopowiada wyobraźnia, a co mówią fakty? Odpowiada prof. Jarosław Źrałka, kierownik Zakładu Archeologii Nowego Świata w Instytucie Archeologii UJ, autor książki „Majowie. Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”. [wideokast]

  Agnieszka Krzemińska

  31 marca 2026