Mózg i umysł

• 
  Człowiek

  pulsar nadaje. sygnał 188. Katarzyna Wojtylak: W dżungli owoce zbiera się po północy

  Czy język opisuje świat, czy raczej go współtworzy? Co tracimy, gdy znika mowa rdzennej społeczności? I co trzeba zrobić, by naprawdę zrozumieć język innej kultury? Opowiada dr Katarzyna Wojtylak, lingwistka antropologiczna z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, badaczka języków rdzennych mieszkańców Amazonii. [podkast]

  Karol Jałochowski

  17 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Wściekłość nie rodzi się przed ekranem. Dojrzewa w świecie nierówności

  Komentarze w sieci bardzo często są jak ciosy, które ludzie bezlitośnie sobie wymierzają. Łatwo uznać, że to po prostu specyfika internetu. Zespół badaczy z Budapesztu, Paryża i Aarhus ma inne zdanie na temat tego, skąd tego typu agresja się bierze.

  Maria Zguda

  17 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Harvey Whitehouse: Jako ateista twierdzę, że religia nie zniknie, bo jest naturalną cechą naszej psychiki

  Moralizujący bogowie nie stworzyli cywilizacji, ale pomogli ją utrzymać, a rozwój społeczeństw napędzały rolnictwo i wojna – twierdzi brytyjski antropolog Harvey Whitehouse, autor książki „Dziedzictwo. Ewolucyjne początki współczesnego świata”. [Artykuł także do słuchania]

  Kasper Kalinowski

  14 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Wpływ psychodelików na mózg: badanie, które podważa przekonania i wskazuje rodzaje oddziaływania

  To, w jaki sposób ludzki mózg reaguje na psylocybinę, LSD, meskalinę, DMT oraz ayahuascę, pozostawało dotychczas niejasne, a z prowadzonych badań płynęły sprzeczne wnioski. Przełom przynosi publikacja, która podsumowuje dane zebrane w pięciu krajach na trzech kontynentach.

  Hanna Lewkowicz

  8 kwietnia 2026
• 
  Zdrowie

  PTSD: połączenie psychoterapii z precyzyjnym i nieinwazyjnym pobudzaniem mózgu poprawia stan weteranów

  Naukowcy z UT Health San Antonio w Teksasie przedstawili wyniki eksperymentalnej terapii przeprowadzonej u 119 żołnierzy w służbie czynnej i weteranów. Wszyscy byli leczeni z powodu zespołu stresu pourazowego. Aż 92 proc. cierpiało na ciężką lub skrajnie ciężką postać zaburzenia.

  Paulina Mozolewska

  7 kwietnia 2026
• 
  Struktura

  „Barwa jest miejscem, gdzie mózg spotyka się z Wszechświatem”. O tym, czy kolor się widzi, czy czuje

  Tęcza wydawała się zamkniętym katalogiem barw. A jednak między fizyką światła, biologią siatkówki i filozofią percepcji jest szczelina, przez którą może prześwitywać coś nowego. [Artykuł także do słuchania]

  Wojciech Mamak

  7 kwietnia 2026
• 
  Człowiek

  Warto wiedzieć, co jest grane

  Te same obszary mózgu, które umożliwiają nam orientację w przestrzeni, pomagają, tworzyć mapę społecznych powiązań.

  Oriel Feldmanhall

  1 kwietnia 2026
• 
  Zdrowie

  „Ucz się” albo „Ruszaj się”. Rozkaz zależy od zgrania w czasie dwóch neuroprzekaźników

  Dopamina pełni w naszym organizmie podwójną funkcję. Tajemnicą pozostawało, jak mózg rozróżnia, którą w danym momencie uruchomić. Neurobiolodzy z New York University odkryli, że kluczowy jest także drugi neuroprzekaźnik.

  Paulina Mozolewska

  26 marca 2026
• 
  Człowiek

  Angażujące sny odcinają od bodźców zewnętrznych

  Badanie włoskich naukowców podważa prosty związek między spowolnieniem fal mózgowych a głębokością snu. Kluczem jest to, co – i jak – śnimy.

  Marcin Rotkiewicz

  24 marca 2026
• 
  Zdrowie

  Dzięki badaniu krwi można przewidzieć demencję u kobiet nawet 25 lat przed objawami. Konieczne dalsze badania

  Archiwalne dane kobiet w wieku średnio 70 lat przeanalizował zespół z University of California w San Diego. Początkowo służyły one do oceny wpływu zastępczej terapii hormonalnej po menopauzie na funkcje poznawcze, ale badacze wyciągnęli z nich także inną przydatną wiedzę.

  Paulina Mozolewska

  10 marca 2026
• 
  Człowiek

  Żałoba niekiedy bardzo długo nie mija. Wiąże się to ze specyficzną aktywnością mózgu

  Ze względu na obawy przed patologizowaniem normalnej reakcji na śmierć kogoś bliskiego niechętnie uznawano ją za zaburzenie. U ok. 10 proc. osób rozwija się jednak stan określany zespołem żałoby przedłużonej. Naukowcy wskazują mechanizm, jaki w tych przypadkach działa.

  Hanna Lewkowicz

  10 marca 2026
• 
  Człowiek

  Mózg pracuje efektywniej, gdy zadanie dzieli się na dwoje. Nawet jeśli partner faktycznie nie istnieje

  W psychologii badającej wspólne działania często zakładano, że praca z inną osobą zwiększa obciążenie uwagi, bo trzeba śledzić jej działania. Ten eksperyment pokazuje inną możliwość.

  Maria Zguda

  6 marca 2026
• 
  Człowiek

  Większość mężczyzn nie przejawia cech „toksycznej męskości” – mówią badacze. Widzą jednak potrzebę dalszych badań

  Informacje od 16 tys. osób heteroseksualnych wykorzystali naukowcy z Nowej Zelandii i Australii. Zidentyfikowali podstawowe zmienne wchodzące w skład „toksycznej męskości” oraz – w zależności od ich natężenia – przyporządkowali badanych do pięciu grup.    

  Kasper Kalinowski

  3 marca 2026
• 
  Człowiek

  Zasady i kalkulacje. O tym, jak ludzie naprawdę podejmują trudne decyzje moralne

  Badacze postanowili to sprawdzić, nie korzystając z eksperymentów typu dylemat wagonika, tylko z sytuacji, w których brakuje pełnych danych, a czasu jest mało. Wniosek okazał się przewrotny.

  Maria Zguda

  3 marca 2026
• 
  Zdrowie

  Zaburzenia psychiczne: jak geny odpowiedzialne za jedno, zwiększają ryzyko innych

  O tym, że dziedziczona podatność np. na depresję czy schizofrenię może się wiązać z kolejnymi problemami wiadomo od dawna – pokazały to badania bliźniąt i DNA osób z tego typu zaburzeniami. Brakowało jednak odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu. Ogromne szwedzkie badanie dostarcza konkretnych odpowiedzi.

  Paulina Mozolewska

  3 marca 2026
• 
  Zdrowie

  Nowa hipoteza rozwoju mózgu: dziedziczenie linii rodowej

  Dojrzały ludzki mózg to sieć 170 mld neuronów, ważąca około 1,4 kg, czyli ledwie 2 proc. masy ciała. Mimo to organ ten pochłania aż 20 proc. energii, jaką wytwarzamy. Jak z jednej komórki powstaje ta precyzyjna maszyna? Nowa praca proponuje zaskakująco prostą odpowiedź.

  Paulina Mozolewska

  2 marca 2026
• 
  Człowiek

  Badania nad świadomością mogą stanąć u progu rewolucji. Albo znów zostać zepchnięte na margines.

  Dysponujemy dziś ogromnymi zbiorami danych i roboczymi teoriami – niektórymi o wręcz oszałamiających konsekwencjach. Mamy narzędzia pozwalające wykrywać świadomość u osób z uszkodzeniami mózgu. Wciąż jednak nie ma prostych odpowiedzi: badacze nie potrafią nawet uzgodnić, czym właściwie jest świadomość, a co dopiero – jak najlepiej odsłonić jej tajemnice. Ostatnie lata przyniosły oskarżenia o pseudonaukę, wyniki podważające dominujące teorie oraz niepokojące poczucie, że cała dziedzina znalazła się na rozdrożu. [Artykuł także do słuchania]

  Allison Parshall

  1 marca 2026
• 
  Człowiek

  29 teorii świadomości

  Teoretycy zaproponowali wiele wyjaśnień świadomości. Są zaskakująco zróżnicowane – różnią się celami, punktami wyjścia, a nawet samą definicją świadomości. Aby je porównać, badacze przeanalizowali artykuły proponujące teoretyczne modele świadomości, opublikowane w latach 2007–2017 w języku angielskim lub włoskim.

  Allison Parshall, Jen Christiansen

  1 marca 2026
• 
  Zdrowie

  Psychopatia: Nowe terapie pomagają zmniejszać bezduszność i niewrażliwość emocjonalną u dzieci

  Leczenie dorosłych psychopatów jest bardzo trudne, ale w przypadku dzieci z cechami CU istnieje nadzieja. Badania długoterminowe pokazują, że około połowa z nich nie rozwija psychopatii i prowadzi stosunkowo normalne życie – zwykle dzięki serdecznym opiekunom lub innym czynnikom ochronnym w środowisku. [Artykuł także do słuchania]

  Maia Szalavitz

  1 marca 2026
• 
  Zdrowie

  Depresja i lęk znacznie zwiększają ryzyko śmierci u 10 proc. osób chorych na raka

  Nawet jedna trzecia pacjentów po diagnozie nowotworu ma problemy psychiczne, co komplikuje leczenie i zwiększa śmiertelność – wskazywały dotychczasowe badania. Były jednak zwykle niewielkie i często opierały się na samoocenie. Nowa analiza jest obszerna, ale ma swoje ograniczenia.

  Paulina Mozolewska

  23 lutego 2026