To nie jest czas na strach

W latach 60. XX w. amerykański lekarz i neurobiolog Paul MacLean zaprezentował ideę mózgu trójjedynego. Zgodnie z nią najnowszą ewolucyjnie częścią jest kora nowa, odpowiadająca za myślenie, planowanie, procesy decyzyjne oraz umiejętność posługiwania się językiem. Nieco wcześniej rozwinął się mózg ssaczy, dzięki któremu człowiek wzbogacił się o zachowania społeczne czy emocje. Na samym dole tej chronologicznej konstrukcji funkcjonuje zaś mózg gadzi. On odpowiada za zachowania instynktowne, kluczowe dla przetrwania – zdobywanie jedzenia i behawior reprodukcyjny, ale nie tylko.

Ta hipoteza jest zgrabna i wygodna. Można dzięki niej usprawiedliwić w zasadzie wszystkie reakcje człowieka na bodźce wpływające na jego psychikę. Problem w tym, że budowanie takich szufladek jest – co dziś wiadomo – naukowo nieuzasadnione. Chociażby dlatego, że ewolucja naszego gatunku nigdy się nie zakończy. „Jeśli porównać ją do budowy budynku – pisze w pulsarze neurobiolog dr Mateusz Kostecki – przypominałaby ona raczej stopniową rozbudowę starego domu rodzinnego: dodawane są nowe przybudówki, ale starsze części domu zyskują nowe funkcje, są nieustannie przebudowywane i reorganizowane tak, by dom stanowił spójną, funkcjonalną całość”.

Ta spójność oznacza – o czym mówiły nasze gościnie podczas dyskusji „Dlaczego fakty do nas nie przemawiają”, inaugurującej cykl „Podróż po wiedzę” – że nie można oddzielić choćby działań tzw. racjonalnych od emocjonalnych. Owszem – wskazał pionier ekonomii behawioralnej i psycholog Daniel Kahneman – człowiek jest wyposażony w dwa systemy myślowe: pierwszy działa impulsywnie i ulega emocjom, a drugi działa powoli, rozważa różne opcje, aby wybrać najlepszą. I choć w wielu sytuacjach wzajemnie się wykluczają, nie działają od siebie niezależnie.

Gdyby trzymać się zdetronizowanej metafory mózgu gadziego, w nim „mieszka” strach – emocja istotna, bo uruchamiająca mechanizmy obronne w obliczu nagłego zagrożenia. Włączająca zatem system 1. Czy jednak coś, co działa doraźnie i jest dla ludzkiego organizmu psychicznie wyczerpujące, może być na dłuższą metę korzystne? Oczywiście nie – w dużym natężeniu sprawia, że człowiek przestaje myśleć o niebezpieczeństwie, odrzuca informacje na jego temat, zaczyna wierzyć w proste, choć dezinformujące wyjaśnienia. I robi to, by się chronić.

Dyskusja w Poznaniu była jak nauka: podróżą, której kolejne etapy nie zawsze przynosiły odpowiedzi, a raczej ujawniały kolejne pytania. W jaki sposób rozmawiać o zmianach klimatu, żeby nie przekarmić ludzi strachem? Jak dać im mądrą, opartą na racjonalnych przesłankach nadzieję, że i oni sami mają wpływ na to, w jakim świecie będą za jakiś czas żyli – uruchomić w nich system 2., by np. podejmowali decyzje proekologiczne czy dostrzegli możliwości wymagania od władz konkretnych działań zapobiegających katastrofom klimatycznym? I zyskali pewność, że – jak dowiódł dr Kostecki – „»mózg gadzi« nie istnieje i nie może człowieka skrzywdzić”?

Odpowiedzi będziemy szukali podczas kolejnych spotkań, na które serdecznie zapraszamy.