Listy czytelników
Szanowna Redakcjo
W marcu br. minęło 100 lat waszego zacnego pisma, którego ogromnym fanem jest mój tata Andrzej Juraszek, były wykładowca fizyki Politechniki Częstochowskiej. Tata 10 kwietnia br. również ukończył 100 lat.
Aleksandra Kowalczyk
Droga Czytelniczko
Serdecznie pozdrawiamy Pana Andrzeja Juraszka, życzymy mu kolejnych stu lat życia i radości z odkrywania świata.
Redakcja
Co dzieje się z mózgiem wskutek niewyspania?
Polsko-francuskie badania, których współautorką jest Patrycja Ściślewska z Wydziału Biologii UW, pokazują, że zarwane noce wywołują zmiany w pracy mózgu. 28 ochotników przebadano w skanerze fMRI trzykrotnie: po prawidłowym śnie, po mniej więcej 26 godz. bez zmrużenia oka oraz po chronicznej deprywacji, polegającej na tym, że przez 5 nocy spali oni tylko po 5 godz. „Podczas obróbki danych nie skupialiśmy się na poszczególnych rejonach mózgu, ale potraktowaliśmy go jako sieć obszarów, które wchodzą w interakcję. Żeby to zrobić, wykorzystaliśmy teorię grafów. Daje ona dużo możliwości sprawdzania, jak dana sieć się zmienia” – mówi Ściślewska.
Wyobraźmy sobie mózg jako skomplikowaną siatkę połączeń lotniczych. Niektóre jego obszary pełnią funkcję ogromnych hubów, czyli wielkich lotnisk przesiadkowych, które mają mnóstwo połączeń wychodzących do innych regionów. Gdy jesteśmy wyspani, informacje krążą po tej sieci szybko i efektywnie. Natomiast pod wpływem deprywacji snu dochodzi do potężnej dezorganizacji – główne huby tracą połączenia, a ruch zostaje przekierowany na mniejsze lotniska, aby w trybie awaryjnym utrzymać cały system ruchu. U każdej badanej osoby ten wewnątrzsieciowy chaos wyglądał inaczej, ale zawsze prowadził do znacznego przetasowania najważniejszych „węzłów komunikacyjnych” mózgu. Okazało się, że całkowita deprywacja senna i chroniczna deprywacja reorganizują nasze funkcjonowanie na różne sposoby. Kiedy nie śpimy całą noc, mózg wchodzi w specyficzny tryb awaryjny. W szczególności zmienia się wtedy sieć stanu spoczynkowego odpowiedzialna np. za autorefleksję czy błądzenie myślami. Po zarwanej nocy zaobserwowano zjawisko kompensacji – podczas gdy jedne obszary sieci drastycznie traciły zdolność komunikacji, inne zaczynały przejmować ich rolę, zwiększając swoją aktywność. To rodzaj awaryjnej reorganizacji, która pozwala nam działać dalej, ale zwykle kosztem koncentracji, szybkości myślenia i precyzji decyzji. W praktyce łatwiej wtedy o odpływanie myślami i drobne błędy, zwłaszcza w zadaniach wymagających uwagi przez dłuższy czas. Z kolei po 5 dobach niedoboru snu działo się co innego. Zmiany wywołane chronicznym niedosypianiem uderzały w przednią część sieci czołowo-ciemieniowej, kluczową dla logicznego myślenia i podejmowania decyzji. W codziennym życiu może to wyglądać bardzo niepozornie: czytamy kilka razy ten sam mail albo wykonujemy dobrze znaną procedurę, pomijając jeden prosty krok.
Najłatwiej rozróżnimy zarwaną noc od przewlekłego niedosypiania na podstawie stanu móżdżku. Po jednej nieprzespanej nocy jego aktywność w obszarach czuciowo-ruchowych spadała. Po tygodniu niedosypiania stawał się hiperaktywny zarówno w sferze ruchowej, jak i w obszarach odpowiedzialnych za procesy poznawcze i emocjonalne. Tak jakby mózg coraz większą część codziennych czynności próbował obsługiwać automatycznie, bez pełnego angażowania świadomej kontroli. Gdy jesteśmy chronicznie niewyspani, to działamy jakby na autopilocie.
Newsletter Serwisu Naukowego UW
Zapraszamy do pisania listów na adres e-mail: wiedzaizycie@wiz.pl