Szybki dostęp do zdjęć satelitarnych sprawia, że armie nie mogą się już ukrywać. Dlatego uczą się lepiej kłamać

Rządy, dziennikarze i zwykli obserwatorzy mogą dziś zobaczyć, co dzieje się na świecie, niemal natychmiast po wydarzeniach – dzięki infrastrukturze znajdującej się w kosmosie. Ta stosunkowo nowa możliwość jest rezultatem gwałtownego rozwoju satelitów „teledetekcyjnych”, które nieustannie obserwują Ziemię z góry. [Artykuł także do słuchania]

Mateusz Strzelecki: Losy świata rozstrzygają się w Arktyce

Polska to przypadek wyjątkowy. Nie mamy bezpośredniego dostępu do Arktyki, a mimo to jesteśmy tam obecni od dziesięcioleci, w sposób zauważalny na świecie. Czasami żartujemy, że jesteśmy polarnym mocarstwem bez lodołamaczy. Nasza siła nie brała się dotychczas z infrastruktury, lecz z ludzi, kompetencji i tradycji – mówi geograf i geomorfolog profesor doktor habilitowany Mateusz Strzelecki. [Artykuł także do słuchania]

Chmary satelitów mogą zniszczyć widok sfery niebieskiej. I poważnie zaszkodzić naszej planecie

Widok któregokolwiek z tych niebiańskich podróżników napawa mnie raczej strachem. Żyjemy w erze ich konstelacji i wkraczamy w erę megakonstelacji. Grupy te miały początkowo niewielką liczebność, lecz gdy niczym epidemia wirusa niemal niezauważalnie się rozrosły – mamy teraz do czynienia wręcz z pandemią. [Artykuł także do słuchania]

Jaskinie – jedne z najbardziej niezwykłych tworów geologicznych. Wiele skrytych w nich cudów natury wciąż czeka na odkrycie

Nie są jedynie pustymi przestrzeniami w skale, lecz wysoce dynamicznymi środowiskami kształtowanymi przez miliony lat przez wodę, lawę i lód. Poza tym, że zachowują ślady dawnych cywilizacji i ewolucji życia na Ziemi, chronią rzadkie ekosystemy i dostarczają naukowcom wskazówek dotyczących historii klimatu. [Artykuł także do słuchania]

Stres: przyprawa życia czy cicha trucizna?

Potrafi popsuć najpiękniejszy dzień i odbić się na zdrowiu. Ale jego brak również ma swoją cenę. Jak znaleźć równowagę, by przestał być naszym wrogiem? [Artykuł także do słuchania]

Komputery kwantowe mają zrewolucjonizować kryptografię czy telekomunikację. Te obietnice mogą się spełnić. Albo nie

Wciąż dzielą nas lata od komputerów kwantowych zdolnych do realizacji praktycznych zastosowań niedostępnych dla komputerów klasycznych – twierdzą eksperci. Prawdziwym sprawdzianem – mówi jeden z nich – będzie ich zbudowanie i przekonanie się, że działają. [Artykuł także do słuchania]

Japonia, Korea i Chiny: nowoczesność nie zdołała wypędzić z nich istot nadprzyrodzonych oraz szamanek i wróżbiarzy

Duchy, wieloogoniaste lisice, bogowie gór i mściwe zjawy to dla społeczeństw Zachodu w zasadzie egzotyczne fantazje. Tymczasem w Azji Wschodniej nie należą wyłącznie do minionego świata. [Artykuł także do słuchania]

Wrzaski, inwektywy, czasami rękoczyny – agresja drogowa przybiera na sile. Powodem jest kondycja psychiczna kierowców

Osoby, które łatwo się irytują za kółkiem, otrzymują więcej mandatów za przekroczenie prędkości. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest zrozumienie tego, co dzieje się w ludzkim umyśle. [Artykuł także do słuchania]

Poradnik: Gdy ciepło staje się wrogiem

Zmiany klimatyczne to nie tylko topniejące lodowce, susze i powodzie. Podwyższone temperatury oznaczają realne zagrożenie dla zdrowia. [Artykuł także do słuchania]

Sztuka generowana przez AI: kiedy ludzie poznają stojące za nią procesy, zaczyna ona budzić ich moralne wątpliwości

Wcześniejsze badania pokazały, że ludzie zwykle niżej oceniają sztukę AI pod względem kreatywności, wartości i głębi emocjonalnej. W swojej własnej pracy badałam zaś, jak wiedza o sztuce zmienia sposób, w jaki ją postrzegamy.[Artykuł także do słuchania]

Od niewolnictwa do innowacji. Niezwykłe dzieje bawełny

Jest bez wątpienia najczęściej wykorzystywanym naturalnym materiałem włókienniczym na świecie. I przedmiotem intensywnych badań, mających na celu stworzenie zupełnie nowych materiałów. [Artykuł także do słuchania]

Komputery kwantowe. Każdy, kto twierdzi, że zna ich przyszłość, prawdopodobnie próbuje nam coś sprzedać

Naukowcy mają nadzieję, że w końcu nauczą się skalować współczesne systemy kwantowe do rozmiarów niezbędnych do osiągnięcia rzeczywistych przełomów i ostatecznego pokonania klasycznych maszyn w użytecznych zadaniach. Na drodze stoi jednak mnóstwo przeszkód, a dopóki nie zostaną one pokonane, nie będziemy wiedzieli, do czego te maszyny są naprawdę zdolne. [Artykuł także do słuchania]

Ciemna Strefa Gazy, ciemna Ukraina. Z orbitalnych obserwacji można wydobyć coś więcej niż tylko obraz ruin

Wojny, urbanizacja, kryzysy energetyczne i gospodarcze zostawiają ślad widoczny nocą z wysokości kilkuset kilometrów. A co widać, gdy przestrzenie – jak w Ukrainie czy Strefie Gazy – zaczynają gasnąć? [Artykuł także do słuchania]

Komary. Te biologiczne wampiry są lżejsze od pestki winogrona, a końca walki człowieka z nimi nie widać

Google zamierza wypuścić w USA dziesiątki milionów samców owadów zarażonych naturalnie infekującą bezkręgowce bakterią Wolbachia. Będą szukały samic i z nimi kopulowały, ale bakteria sprawi, że nie dojdzie do zapłodnienia. W ten sposób liczba komarów będzie się powoli zmniejszać. Projekt „Debug” nie jest pierwszym – i zapewne nie ostatnim – skierowanym przeciw organizmom przenoszącym śmiertelnie groźne dla ludzi choroby. [Artykuł także do słuchania]

Nasi przodkowie znieczulali pacjentów makiem, konopiami czy alkoholem. I truciznami, które albo działały, albo zabijały

Nasi przodkowie wykonywali różnego rodzaju zabiegi chirurgiczne. Pacjentów znieczulali makiem, konopiami czy alkoholem. A także truciznami, które albo działały, albo zabijały. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Zdradź, co budzi twoje obrzydzenie, a powiem ci, kim jesteś. O medycznym, społecznym i politycznym znaczeniu wstrętu

Odczuwamy go w różnym stopniu, co zależy m.in. od płci czy uwarunkowań kulturowych. Naukowcy tropią zaskakujące związki skutków tej emocji i jej rolę w ewolucji. Pisze Ewa Nieckuła. [Artykuł także do słuchania]

NASA zapowiada przełom. W 2028 r. może wysłać w przestrzeń statek z napędem jądrowym

Space Reactor-1 Freedom ma zrzucić na powierzchnię Marsa kapsułę wejściową z trzema helikopterami Skyfall. Później poleci w głąb Układu Słonecznego, by przetestować, jak połączenie niewielkiego reaktora jądrowego z siedmioma tzw. jonowymi silnikami Halla, będzie się sprawdzać w kosmosie w dłuższym czasie. Pisze Przemek Berg. [Artykuł także do słuchania]

AI nadmuchuje bańkę inwestycyjną. Pęknie? Będzie globalny kryzys. Jeszcze urośnie? Może zapanować technofaszyzm

Rozwój sztucznej inteligencji to już nie tylko kwestia technologii i biznesu. Stawką staje się także polityka, demokracja i przyszły układ sił między światem pracy, kapitałem oraz państwem. [Artykuł także do słuchania]

Materiały, które mogą zrewolucjonizować komputery, ale też przeformułować rozumienie fizyki magnesów

Wiosną 2025 roku na pierwsze strony gazet trafił bromek niklu, ponieważ występuje w nim tzw. magnetyzm p-falowy – zjawisko przewidziane przez teoretyków na początku 2024 roku. Przełom ten to tylko jedna z najnowszych rewelacji związanych z odkryciem nowej klasy magnesów zwanych altermagnesami. [Artykuł także do słuchania]

Czucie trzewne: problemy z tym ósmym zmysłem mogą wywoływać stany lękowe, zaburzenia odżywiania czy stres pourazowy

Niektórzy badacze i klinicyści są dziś zdania, że zaburzenia interocepcji mogą przyczyniać się do wielu chorób psychicznych. Równolegle z tymi badaniami – których projektowanie jest trudne również dlatego, że wciąż dokładnie nie wiadomo, czym jest interocepcja – inne zespoły opracowują terapie mające na celu wzmocnienie tego wewnętrznego zmysłu i poprawę dobrostanu psychicznego. [Artykuł także do słuchania]

Łowcy meteorytów: Ci, dla których gwałtowny błysk na nocnym niebie to sygnał do natychmiastowej mobilizacji

W zbiorowej wyobraźni łowca meteorytów to samotnik, który z plecakiem i wykrywaczem metalu przemierza pustynię w poszukiwaniu czarnego kamienia z kosmosu. Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona. [Artykuł także do słuchania]

Hiroshi Ezura: Wyhodowaliśmy pomidora, który pomaga w obniżeniu ciśnienia i poprawia jakość snu

High GABA nie jest GMO, przynajmniej według japońskiego prawa. Uzyskaliśmy go, zmieniając wyłącznie DNA tej konkretnej rośliny, bez dodawania genów skopiowanych z innych organizmów – mówi prof. Hiroshi Ezura, biotechnolog z Uniwersytetu Tsukuba. [Artykuł także do słuchania]

Raport „Nauka a luksus”. Chemia pożądania, czyli co robią badacze, aby luksusowe zapachy wywoływały w nas czyste emocje

Przez tysiące lat składniki perfum po prostu destylowano i ekstrahowano z różnych części roślin. Następnie, w 1868 roku, zsyntetyzowano pierwszy organiczny związek zapachowy, co dało całe spektrum nowych możliwości olfaktorycznych. Rynek podziwia kunszt perfumiarzy, ale innowacje w branży luksusowych zapachów to przede wszystkim zasługa chemików, których eksperymenty prowadzą do powstawania nowych związków aromatycznych. Pisze April Long. [Artykuł także do słuchania]

Dorothee Haroske, Leszek Skrzypczak: „Nonsensowne” pomysły da się zmienić w fundamenty matematycznej analizy

Czy sztuczna inteligencja może zachwiać zaufaniem do matematycznych dowodów? Dlaczego czasem najlepszym narzędziem badawczym jest rozmowa przy kawie? Odpowiada polsko-niemiecki duet – prof. Dorothee Haroske z Friedrich-Schiller-Universität Jena i prof. Leszek Skrzypczak z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Oboje są tegorocznymi laureatami Polsko-Niemieckiej Nagrody Naukowej COPERNICUS 2026, przyznawanej przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej i Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG). [Artykuł także do słuchania]

Serce w płomieniach, czyli co jest rzeczywistą przyczyną chorób układu sercowo-naczyniowego

Przez dziesięciolecia lekarze byli szkoleni, by koncentrować się na czterech głównych czynnikach ryzyka chorób serca: nadciśnieniu, paleniu tytoniu, wysokim poziomie „złego” cholesterolu LDL oraz cukrzycy typu 2. A jednak od równie dawna kardiolodzy obserwują pacjentów, którzy nie mają żadnego z tych problemów, a mimo to umierają na serce. I nie mieli do tej pory najmniejszego pojęcia, dlaczego. Pisze Melinda Wenner Moyer. [Artykuł także do słuchania]

Japonia: niedźwiedzie atakują ludzi, ludzie atakują niedźwiedzie

Na Honsiu, wyspie o powierzchni dwóch trzecich obszaru Polski, mieszka ponad 100 mln ludzi i ok. 42 tys. niedźwiedzi himalajskich. Są w stałym ruchu, żyją w górach, w trudno dostępnym terenie. Nawet w tak świetnie zorganizowanym państwie brakuje dokładnych szacunków o liczbie tych niemałych przecież zwierząt. Każde spotkanie z nimi jest jednak rejestrowane. Ich liczba coraz bardziej niepokoi. [Artykuł także do słuchania]

Żeby Polska nie była Nokią: jak racjonalnie zarządzać nauką, by nie załamała się gospodarka

Polska gospodarka notuje dwadzieścia osiem lat nieprzerwanego wzrostu PKB. Sukces ten, choć imponujący, opierał się jednak na fundamencie, który właśnie kruszeje: niskich kosztach pracy i prostej imitacji zachodnich nowoczesnych technologii. Piszą A. Cichocki, W. Duch, A. Jaszkiewicz, W. Salabun, M. Woźniak. [Artykuł także do słuchania]

Miasta widma. Nie są jedynie reliktami przeszłości. To żywe lekcje historii zapisane w krajobrazie

Miasta pustoszeją po katastrofach naturalnych, ale też po tych wywołanych przez człowieka – skutków błędów technologicznych, awarii przemysłowych czy niewłaściwego zarządzania ryzykiem. Oraz wojen. Są wreszcie i takie miejsca, które nigdy nie zdążyły naprawdę ożyć. [Artykuł także do słuchania]

Ogrody. Krótki przewodnik po czasach i przestrzeniach

Nasi bardzo odlegli przodkowie skupiali się na zaspokajaniu podstawowych potrzeb. Poszukiwali jedzenia i tworzyli proste narzędzia służące do jego zdobywania. W tym czasie każda ingerencja w otaczającą roślinność miała znaczenie czysto praktyczne. Dopiero wraz z rozwojem cywilizacji i ukształtowaniem się elit pojawiły się ogrody. [Artykuł także do słuchania]

Bartosz Kontny: Człowiek od tysięcy lat sprawdza, na jak długo można zniknąć pod wodą

Starożytni nurkowali bez sprzętu po gąbki, perły i skarby. Jakimi technikami się posługiwali? Opowiada archeolog i nurek prof. Bartosz Kontny z Uniwersytetu Warszawskiego. [Artykuł także do słuchania]

Nadciąga wielka gorączka? Pewnej odpowiedzi jeszcze nie ma, ale trzeba brać pod uwagę „super El Niño”

Od ostatniego El Niño, które podgrzało glob do rekordowej temperatury, minęły zaledwie dwa lata. Tymczasem naukowcy już ostrzegają przed nadejściem kolejnego, być może jeszcze silniejszego. Czy ich przewidywania się sprawdzą? Wszystko zależy od atmosfery. [Artykuł także do słuchania]

Dziwna kosmiczna awantura: Sławosz Uznański-Wiśniewski zwraca uwagę, POLSA chce, by zamilkł. W tle inne problemy

Były zarzuty o cenzurę Polskiej Agencji Kosmicznej wobec Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego. Było oświadczenie astronauty. Rzecznik rządu zapewniał, że żadnego kneblowania nie będzie. O co tu chodzi? Pisze Katarzyna Kaczorowska. [Artykuł także do słuchania]

Roboty humanoidalne. Za kilka lat mają ich być miliony, choć ich produkcja jest pełna technicznych pułapek

Po co budować akurat humanoidy? Chodzi o to, że w przeciwieństwie do robota odkurzacza, kosiarki czy lakiernika w fabryce humanoidy podobnie jak ludzie mają być zdolne do wykonywania różnorodnych zadań. Inżynierowie liczą na to, że urządzenie stojące na dwóch nogach i wyposażone w dwie ręce lepiej poradzi sobie w ludzkim środowisku. Pisze Marek Matacz. [Artykuł także do słuchania]

Fantazje, perwersje, oszustwa, okrucieństwa, a nawet morderstwa. Oto życie erotyczne pająków

Myśl, że zwierzęta tak „prymitywne” mogłyby przejawiać skomplikowane seksualne rytuały, nawet nie przychodzi nam do głowy. Ich seks bywa postrzegany jako mechaniczny transfer plemników, a więc czynność beznamiętna, pozbawiona behawioralnej i emocjonalnej otoczki. Tymczasem pająki mają swoją sztukę kochania. [Artykuł także do słuchania]

Silni i bogaci „zabierali do grobów” słabych i biednych. Czasami były to akty powtarzalne, czasami jednorazowe

Zwyczaje utrzymują się dzięki instytucjom, normom, pamięci kulturowej i trwałości struktur. A to ostatnie jest wyjątkowo wyraźne w Korei Południowej. [Artykuł także do słuchania]

Hirania Peiris: Wszechświat wydaje się opisywany tylko przez sześć liczb. Niektóre pozostają niewyjaśnione i tajemnicze

Jak badać niezmierzony wszechświat przy ograniczonym budżecie na naukę – doradza prof. Hiranya Peiris, astrofizyczka z University of Cambridge. [Artykuł także do słuchania]

Skąd Homo sapiens wyruszył w świat, czyli ludzka i nieludzka historia olbrzymich rozpadlin

Wielkie ryfty przecinające skorupę ziemską to nie tylko spektakularne formy geologiczne, ale także miejsca narodzin ludzkości. Od afrykańskich kolebek rodzaju Homo po Morze Martwe i Islandię te głębokie rysy odsłaniają dynamiczną naturę naszej planety. [Artykuł także do słuchania]

Żonglowanie zapachami. Jak wykorzystuje się fakt, że węch działa szybciej niż wzrok

Aromamarketing jest stosowany coraz szerzej. Stosowanie metod będących do pewnego stopnia podprogowymi rodzi pytanie o kwestie etyczne, ponieważ jest to jednak rodzaj manipulacji. Trzeba bowiem pamiętać, że recepcja woni pomija „myślącą” część mózgu, trafiając bezpośrednio do układu limbicznego. [Artykuł także do słuchania]

Alex DiFeliceantonio: Wysokoprzetworzona żywność może zmieniać zachowania

– Na rozwój zachowań uzależnieniowych wpływa wiele czynników, ale najczęściej jest to połączenie potencjału uzależniającego danej substancji i podatności konkretnej osoby. W przypadku jedzenia również analizujemy oba te aspekty – mówi Alex DiFeliceantonio z Virginia Tech. Pisze Lauren J. Young. [Artykuł także do słuchania]

Żonglowanie zapachami. Jak wykorzystuje się fakt, że węch działa szybciej niż wzrok

Aromamarketing jest stosowany coraz szerzej. Stosowanie metod będących do pewnego stopnia podprogowymi rodzi pytanie o kwestie etyczne, ponieważ jest to jednak rodzaj manipulacji. Trzeba bowiem pamiętać, że recepcja woni pomija „myślącą” część mózgu, trafiając bezpośrednio do układu limbicznego. Pisze Mirosław Dworniczak. [Artykuł także do słuchania]

Szczepienia dzieci przeciw HPV mają być obowiązkowe. Może lepszy byłby model australijski

Ministerstwo Zdrowia tłumaczy, że ta decyzja zapadła po – nieudanych – próbach zwiększenia wyszczepialności. Nie ma wątpliwości, że chodzi o ochronę przed rozwojem raka szyjki macicy. Tylko czy państwo sięga po właściwe narzędzie? [Artykuł także do słuchania]

Wenecja tonie. Można ją podnieść, albo ratować inaczej, ale może stać się skansenem wyłącznie dla turystów

Wyrok na Wenecję jeszcze nie zapadł. Wciąż można ją odizolować od podnoszącego się morza. Naukowcy mają na to pomysły – mniej lub bardziej radykalne. Czy jednak pozostanie tym samym miastem? [Artykuł także do słuchania]

Pokonaliśmy ołów. Kurz po wielkiej bitwie z tym toksycznym metalem opada jednak powoli

W XX w. ołów zaczął się gromadzić w organizmach mieszkańców krajów uprzemysłowionych, czasami w dawkach zagrażających ich zdrowiu. To zagrożenie towarzyszyło jednak ludziom od tysięcy lat. Nie zdawano sobie z niego sprawy, bo postęp technologiczny wyraźnie wyprzedza wiedzę o jego skutkach ubocznych – zarówno zdrowotnych, jak i środowiskowych. [Artykuł także do słuchania]

Model terminatora, czyli jak i po co rozpoznawać „pory roku” aktywności słonecznej

Naukowcy chcą ostrzegać rolników, że ich traktor może zboczyć z drogi na sąsiedni rząd lucerny, albo uprzedzać firmy energetyczne o możliwych przerwach w dostawie prądu. Jest tylko jeden problem: tak naprawdę nie rozumiemy dobrze, jak Słońce obecnie działa. Mimo to heliofizycy opracowują różne – choć niedoskonałe – modele naszej najbliższej gwiazdy, by lepiej prognozować jej zachowanie. Pisze Sarah Scoles. [Artykuł także do słuchania]

Osy Darwina: Wyszkolone manipulatorki, które potrafią zjeść gospodarza od środka żywcem

Jaki jest sposób gąsieniczników na szybki i w miarę bezpieczny rozwój? Otóż należy jak najlepiej wykorzystać ciało żywiciela. Owady są żywymi kapsułkami, w których zacisznym wnętrzu można dorastać i które po zakończeniu rozwoju trzeba opuścić. Pisze Marek W. Kozłowski. [Artykuł także do słuchania]

„Bardzo, bardzo głupi model”, czyli po co badacze naelektryzowali czarne dziury i co z tego nie wynikło

Jako obserwator jestem przyzwyczajony do odkryć będących efektem wykrycia czegoś: konkretnego promieniowania, obiektu fizycznego, sygnatury spektralnej pierwiastka. Równie fascynujące są jednak odkrycia, które dzieją się w naszych głowach. A czym innym są matematyka i fizyka teoretyczna niż modelem świata, który przykładamy do rzeczywistości? Pisze Łukasz Tychoniec. [Artykuł także do słuchania]

Żadnej pracy się nie bały. Archeologia obala mity o pozycji kobiet w pradziejach

Czy nierówność między płciami istniała zawsze? A może to tylko jedna z wielu możliwych wersji ludzkiej historii – najlepiej udokumentowana, bo spisana później? Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Marta Kowal: Większość ludzi ma mechanizmy fizjologiczne i psychologiczne umożliwiające wywołanie miłości

– Żadna pojedyncza cecha ani ich kombinacja nie gwarantują miłości. Sprawę utrudnia fakt, że słabo znamy sami siebie. Nasze ostatnie badania międzykulturowe pokazują, że deklarowane preferencje często rozmijają się z rzeczywistymi wyborami – opowiada psycholożka dr Marta Kowal z Uniwersytetu Wrocławskiego. Rozmawia Kasper Kalinowski. [Artykuł także do słuchania]

Rekordowe obiekty mogą dostarczyć informacji o najpotężniejszych zjawiskach we Wszechświecie

Do niektórych doniesień astronomicznych należy podchodzić ostrożnie, ponieważ czasami nie są one aż tak wielką sensacją. Bywają jednak przypadki, kiedy rekordy naprawdę mówią nam coś ważnego. Pisze Phil Plait. [Artykuł także do słuchania]

Nowa lekkość chodzenia

Od dawna już obserwujemy rozwój nowej generacji egzoszkieletów – takich, które nie mają formy pancerzy, tylko raczej kombinezonu opartego na nowoczesnych materiałach (tzw. miękkich). Naukowcy zaprezentowali teraz pierwszy model egzoszkieletu biodrowego, który nie ma żadnego silnika. Cała siła pochodzi z włókien elastomerowych, które są pokryte elektrodami. Kiedy człowiek wykonuje ruch, wykrywają one sygnały elektryczne w mięśniach i powodują skurcz włókien, które wspomagają ruch kończyny. Dzięki takiemu rozwiązaniu, urządzenie jest niezwykle lekkie i wygodne do noszenia. Eksperymenty wykazały, że koszt metaboliczny chodzenia zmniejsza się o 14 proc. W przyszłości takie rozwiązania mogą wesprzeć ratowników, żołnierzy, pracowników fizycznych, jak również osoby po udarach, ze słabymi mięśniami i zaburzeniami neurologicznymi. (trt) Ilustracja: https://www.science.org/doi/epdf/10.1126/sciadv.aec6917

Roślina, która hipnotyzuje koty, skutecznie przegania komary

Skuteczny repelent na komary stworzyli naukowcy z Wielkiej Brytanii i Ugandy. Sekretnym składnikiem jest kocimiętka, roślina wprawiająca koty w euforię. Odpowiada za to nepetalakton, związek z jej olejku eterycznego, który przy okazji świetnie odstrasza komary. Zespół wydestylował olejek z Nepeta cataria uprawianej lokalnie we wschodniej Ugandzie i dodał go do balsamu. Ochotnicy testowali preparat w terenie – liczyli, ile komarów wyląduje na ich wieczorem. Balsam z 6 proc. zawartością olejku działał tak samo efektywnie jak DEET (środek syntetyczny), a wersja 2 proc. wypadła tylko odrobinę słabiej. Jak podaje WHO malaria w 2024 r. zaraziła ok. 282 mln ludzi i zabiła ok. 610 tys. – głównie małe dzieci w Afryce. DEET jest stosunkowo drogi i mniej dostępny w wielu regionach Afryki, a preparatów z nepetalaktonu – choć jest znany od dekad – nikt jeszcze nie rozpowszechnia na szeroką skalę, ponieważ olejku nie da się opatentować. Na tym polega cały urok projektu: mieszkańcy mogą sami uprawiać roślinę i produkować tani, skuteczny środek, zyskując przy okazji nowe źródło dochodu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Najbardziej niezwykły film w kosmosie

Za pomocą teleskopu oraz największej kamery cyfrowej na świecie, naukowcy planują każdej nocy skanować południowe niebo. Projekt realizowany w Vera C. Rubin Observatory ma potrwać 10 lat, a efektem będzie film poklatkowy dokumentujący zmiany na nocnym niebie. Dane będą stale udostępniane astronomom na całym świecie. Kto wie, jakie kosmiczne sekrety pomoże odkryć. (trt) Zdjęcie: Zdjęcie o rozdzielczości 1,7 gigapiksela wykonane w Vera C. Rubin Observatory. Przedstawia konstelację Wilka. Źródło zdjęcia: NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA

Jak niektóre dinozaury straciły ogon

Ptaki mają na końcu kręgosłupa zrośniętą strukturę zwaną pygostylem – to ona podtrzymuje wachlarz piór ogonowych. Ich przodkowie mogli się jednak pochwalić długimi wielokręgowymi ogonami: słynny Archaeopteryx miał 23–24 kręgi, a inne wczesne ptakopodobne dinozaury ponad 30. Nowo odkryty Zhengheornis buyu, który żył 148–150 mln lat temu na terenie dzisiejszych Chin, miał ich zaś zaledwie 15, wyraźnie krótszych niż jego pobratymcy i – co kluczowe – ze sobą niezrośniętych. Ten miniaturowy teropod ważył prawdopodobnie 74–163 g, co czyni go najmniejszym znanym dorosłym osobnikiem w swojej grupie. Odkrycie wskazuje, że ewolucja ptasiego ogona przebiegała etapami: najpierw kręgi się skróciły i zmniejszyła się ich liczba, a dopiero później doszło do przekształcenia ich w pygostyl. Wcześniej brakowało form przejściowych pozwalających to ustalić i sądzono, że zmiany mogły zachodzić jednocześnie. (ji) Zdjęcie: Chung-Tat Cheung

100 mln lat temu roztocza maszerowały gęsiego i łączyły się jedwabiem

W birmańskim bursztynie sprzed ok. 100 mln lat zachowały się stworzenia mniejsze niż milimetr – larwy roztoczy maszerujące gęsiego w uporządkowanym pochodzie. Między nóżkami sąsiednich osobników przetrwały cienkie jedwabne nici o grubości zaledwie 1–3 µm. Uchwycono nawet moment ich wytłaczania z przędzarki na części gębowej. Gatunek nazwano Protofilum ordinatum – „uporządkowana pranitka”. To pierwszy w historii dowód na produkcję jedwabiu w zapisie kopalnym u roztoczy i zarazem najstarsza znana migracja w szyku liniowym u lądowych stawonogów. Wędrując grupowo, larwy miały większą szansę trafić na tego samego żywiciela. Było to kluczowe – po zakończeniu pasożytniczego stadium i przeobrażeniu w dorosłe formy musiały znaleźć partnera do rozrodu. Jedwab pełnił funkcję liny asekuracyjnej, utrzymując szyk nawet przy chwilowej utracie kontaktu. Dziś żadne znane roztocza nie przemieszczają się w ten sposób, a to sugeruje, że to zachowanie mogło zaniknąć w toku ewolucji. (ji) Zdjęcie: https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/293/2071/20260271/481903/Silk-mediated-queueing-migration-in-Cretaceous

Odległa historia podkoszulka, czyli trzy fazy udomowienia bawełny

Bawełna – źródło najchętniej noszonego włókna na świecie – przeszła długą drogę od dzikiego krzewu na Jukatanie do globalnej uprawy odpowiadającej za 90 proc. światowej produkcji. Analiza genomów 2910 odmian – w tym 440 niebadanych wcześniej prymitywnych form lokalnych z Ameryki Środkowej – wykazała, że udomowienie Gossypium hirsutum, z której wywodzą się wszystkie współczesne odmiany, odbyło się w trzech etapach rozciągniętych tysiąclecia. Około 2,8 tys. lat temu na Jukatanie z formy yucatanense wyłoniła się rasa punctatum – pierwszy krok ku świadomej selekcji. Roślina była wtedy tropikalnym krzewem dającym słabe włókno. Dwieście lat później pojawiła się latifolium. Ludzie zaczęli wybierać osobniki o dłuższych włóknach, większych nasionach i szybszym kwitnieniu. Przełom nastąpił w ciągu ostatnich kilkuset lat, gdy jej odmiany potomne trafiły z meksykańskich wyżyn na inne kontynenty. Kluczowe okazały się mutacje w genie kontrolującym wrażliwość na długość dnia – dzięki nim roślina zakwitła poza tropikami, docierając do USA, Chin czy Indii. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Rękawica, która przywraca władzę w dłoni

Urządzenie SensoExo opracowała grupa badawcza z Austrii. Jest to rodzaj egzoszkieletu dla osób, które z powodu udaru cierpią na niedowład dłoni. Składa się z rękawa wyposażonego w elektrody – one przez skórę wysyłają sygnały stymulujące mięśnie. SensoExo jest też wyposażone w trzy nakładki na palce (mały, wskazujący i kciuk), które mają wykrywać siłę nacisku, przekazywać informację o sile chwytu i modulować impulsy wysyłane przez elektrody. Zasilanie tej rękawicy to paczka z elektroniką o wadze 1,5 kg. System przetestowano na 14 osobach z różnymi uszkodzeniami neurologicznymi i zaburzeniami czucia dłoni. Połowa badanych poprawnie wykonała testy chwytu i przenoszenia obiektów. Autorzy mają nadzieję, że ich wynalazek przywróci choć część samodzielności ludziom po udarze i jako bezinwazyjny rękaw będzie bezpieczną alternatywą dla implantów. Najpierw jednak SensoExo musi przejść szersze badania kliniczne. (trt)Zdjęcie z badań. Film: https://www.youtube.com/watch?v=Ci6uXOXiO6w

Krocionogi: najstarsi zdobywcy lądów

Krocionogi były pierwszymi zwierzętami, które odetchnęły atmosferycznym tlenem. Ich drzewo rodowe pozostawało jednak jedną z największych zagadek ewolucji. Aby ją rozwikłać, międzynarodowy zespół przeanalizował łącznie 82 gatunki tych wijów. Genomy 14 z nich zsekwencjonowano specjalnie na potrzeby tego badania, a pozostałe 68 pochodziło z publicznie dostępnych baz danych. Porównanie genów obecnych u wszystkich badanych zwierząt pozwoliło zrekonstruować powiązania filogenetyczne, a wiek poszczególnych rozgałęzień oszacowano metodą zegara molekularnego – zakładającą, że mutacje w DNA kumulują się w przybliżeniu stałym tempie. Wyniki wskazują, że początki Diplopoda sięgają znacznie dalej w przeszłość. Najstarsza znana skamieniałość ma 425 mln lat, ale analiza molekularna wskazuje, że pojawiły się w ordowiku – ok. 459 mln lat temu. Wszystkie współczesne rzędy (poza Stemmiulida) istniały już pod koniec jury. Co więcej, chemiczna broń niektórych gatunków – terpenowe alkaloidy – wyewoluowała 261 mln lat temu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Lubię czy nie lubię? Decyzja jest błyskawiczna

Ile czasu potrzeba, by nasz mózg zdecydował, czy lubi nowo poznaną osobę? Dzięki rejestracji sygnałów elektroencefalograficznych ustalono, że sympatia do nieznajomego pojawia się (jeśli w ogóle) już po 0,15–0,2 s od pierwszego kontaktu. Szybkość tej reakcji próbuje się wyjaśnić jako odruchową decyzję przodomózgowia, opartą w dużej mierze na odczytaniu języka ciała, wyrazu twarzy, a także symetrii rysów. (ks) Zdjęcie: Shutterstock

Mikrobot zrobi swoje i będzie mógł zniknąć

Biodegradowalne mikroboty, które po połknięciu mogą migrować po ciele, dostarczać leki, a nawet pobierać próbki tkanek zaprezentowali naukowcy z John Hopkins University. Najciekawsze jest to, że zbudowane są w całości z metali, dzięki czemu mają dużą wytrzymałość i lepiej nadają się do takich funkcji jak biopsja. Dzięki przemyślanej inżynierii, mikrobot nie wymaga zasilania z zewnątrz – materiały, z których się składa reagują na otoczenie, inicjując zmianę kształtu w trójwymiarowe mikronarzędzie. Tempo biodegradacji można łatwo kontrolować poprzez ilość użytych materiałów, zatem mogą utrzymywać się w organizmie od kilku minut do kilku miesięcy. (trt) Zdjęcie: Domena publiczna

„Długowieczność w zdrowiu” może być dziedziczna

Dlaczego niektóre rodziny cieszą się zdrowiem do późnej starości, a innym zapadają na przewlekłe choroby znacznie wcześniej? Naukowcy na konferencji European Society of Human Genetics proponują ciekawą odpowiedź. Ich zdaniem może za to odpowiadać specyficzna kombinacja cech genetycznych przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Z prezentowanych badań wynika, że dzieci osób długowiecznych doświadczają poważnych problemów kardiometabolicznych średnio o 13 lat później niż ich rówieśnicy, których rodzice żyli krócej. To pokazuje, że tzw. długowieczność w zdrowiu (healthspan) może być dziedziczna. Autorzy doniesienia zidentyfikowali 12 rzadkich wariantów genetycznych, które mogą za to odpowiadać. Ich szczególną uwagę przykuł gen cGAS. W niektórych długowiecznych rodzinach jedna kopia tego genu jest nieaktywna, co prowadzi do zmniejszenia stanów zapalnych w organizmie, nie osłabiając przy tym odporności. Naukowcy testują teraz swoje hipotezy na rybach, aby sprawdzić, czy takie modyfikacje genetyczne rzeczywiście wydłużają życie organizmu. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Elektroniczna skóra w wersji ulepszonej

Przepis na nią jest dość prosty – rozbudowana sieć czujników nacisku pokryta miękkim materiałem imitującym skórę. W teorii proste, w praktyce uciążliwe, bo przy takiej ilości czujników system łatwo może zawieść. A gdyby tak cała e-skóra była jednym wielkim czujnikiem? Taki wynalazek powstał dzięki użyciu ciekłego metalu na bazie galu i grafitu. Nacisk na jego warstwę wywołuje zmianę rozkładu ładunków elektrycznych, co pozwala odbierać sygnały związane z dotykiem w ramach tzw. czujności kontinuum. Na razie system CLiMETS wykrywa dotyk z dokładnością do 8 mm, ale i tak mogłaby znaleźć zastosowanie w robotyce, elastycznej elektronice i interfejsach haptycznych. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Co wynikło z tego, że 700 tys. lat temu pewne wiewiórki się wypróżniły?

Susłogony arktyczne z Jukonu nieświadomie zostawiły naukowcom prawdziwy skarb. W zamarzniętych norach przetrwały ich odchody – wielkości króliczych bobków – liczące dziesiątki, a nawet setki tysięcy lat. Wyodrębniono z nich DNA środowiskowe, zsekwencjonowano krótkie, mocno zdegradowane fragmenty, a następnie z pomocą programów komputerowych poskładano je w długie sekwencje. Te porównano z materiałem genetycznym współczesnych zwierząt i roślin. W ten sposób odtworzono ponad 18 kompletnych genomów mitochondrialnych: mamutów włochatych, koni, bizonów stepowych i wilków. A nawet dużych kotów – pum lub blisko z nimi spokrewnionych gepardów amerykańskich, których w tak zdegradowanym materiale nie zawsze udaje się od siebie odróżnić. Do tego ponad 200 grup roślin i owadów. Największa niespodzianka to linia susłogona sprzed 700 tys. lat, która w Jukonie dziś nie występuje. Jej krewniacy żyją dziś w zachodniej Syberii. Z kilku miligramów ekskrementów wyłonił się cały ekosystem, który dawno zniknął. (ji) Zdjęcia: Government of Yukon / Duane Froese, University of Alberta

Kuzyn welociraptora, który polował jak czapla

Na farmie La Anita pod El Calafate w południowej Patagonii znaleziono skamieniałość sprzed ok. 70 mln lat. Okazała się nowym gatunkiem dinozaura. Kank australis – tak nazwali go argentyńscy paleontolodzy – należał do rodziny pierzastych teropodów, gondwańskich krewnych welociraptora. Nazwa nawiązuje do mitologii Indian Tehuelche: Kank to gigantyczny nielotny ptak, którego ślady na niebie utworzyły konstelację Choiols (Krzyż Południa). Australis oznacza po łacinie południowy i wskazuje na miejsce znaleziska. Mierzył prawdopodobnie 2,5–3 m i na drugim palcu stopy miał charakterystyczny sierpowaty pazur – znak rozpoznawczy raptorów. Jego szyja zdradza jednak, że nie był typowym łowcą lądowym. Budowa kręgów przypomina tę spotykaną dziś u czapli – z miejscami przyczepu silnych mięśni, komorami powietrznymi i osłoną dla tętnicy. Taka konstrukcja pozwala błyskawicznie przemieścić głowę w dół i wyciągnąć rybę z wody. Tę teorię potwierdza znalezisko: kości Kanka leżały wśród skamieniałych ryb. (ji) Film: https://www.youtube.com/watch?v=fK1UESV0LOA&t=11s Autor: Gabriel Díaz Yantén/YouTube

Lwy jaskiniowe szły własną drogą

Naukowcy przeanalizowali 12 genomów lwów jaskiniowych sprzed ponad 100 tys. lat, których szczątki znaleziono w Eurazji i Ameryce Północnej. Następnie porównali je z 20 genomami współczesnych lwów z Afryki i południowej Azji. „Lwy jaskiniowe często przedstawiano jako większą, bardziej wytrzymałą wersję dzisiejszych – mówi główny autor poświęconej im pracy David Stanton. – To, co widzimy w ich genomach, pokazuje jednak, że wymarły lew był linią, która ewoluowała niezależnie, gromadząc swoje własne, unikatowe cechy biologiczne”. Mimo to zespół odkrył wiele epizodów krzyżowania się obu linii na przestrzeni dziesiątek tysięcy lat. Co ciekawe, czas tego przepływu genów wydaje się ściśle powiązany ze zmianami w globalnym klimacie. Kiedy było chłodniej, populacje lwów jaskiniowych rozprzestrzeniły się na południe, stykając się z przodkami współczesnych w regionach takich jak Azja Środkowa i Południowo-Zachodnia. (mkl) Zdjęcia: Młody lew jaskiniowy sprzed 32 tys. lat oraz czaszka sprzed ok. 34 tys. lat / Love Dalén

T. rex miał absurdalnie małe ramiona, bo ich nie potrzebował

Przez lata uważano, że krótkie przednie kończyny tyranozaura były po prostu efektem ubocznym jego gigantycznych rozmiarów. Teraz naukowcy z University College London i University of Cambridge przeanalizowali 82 gatunki teropodów. Porównali nie tylko wielkość ciała, ale też siłę zgryzu i sposób połączenia kości czaszki. Okazało się, że im potężniejsza była głowa, tym bardziej kurczyły się przednie łapy. Kluczowa była tu strategia ataku. W przypadku teropodów polujących na ogromne ofiary, takie jak zauropody, znacznie skuteczniejszą bronią od ostrych pazurów okazywały się potężne szczęki. Ponieważ utrzymywanie dużych ramion kosztuje energię, stopniowo się one zmniejszały. T. rex nie miał więc małych rączek dlatego, że ewolucja czegoś nie dopilnowała, ale dlatego, że wyjątkowo skutecznie gryzł. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Samice delfinów wiedzą, który samiec ma złą reputację

Każdy delfin butlonosy ma własne „imię” – unikatowy sygnał, którego uczy się we wczesnej młodości i zachowuje do końca życia. Naukowcy z Zatoki Rekina w Australii odtwarzali pod wodą samicom tego gatunku gwizdki sygnaturowe różnych byków, a ich reakcje filmowali dronem z góry. Krowy gotowe do rozrodu często uciekały, przy czym ich zachowanie zależało od tego, jak często dany byk był wcześniej natrętny. Co ciekawe: nie chodziło tylko o osobiste doświadczenia – zwierzęta brały pod uwagę ogólną reputację panów w stadzie – wiedza o agresywnych zalotnikach musiała więc krążyć w grupie. Jak widać ssaki morskie używają sygnałów głosowych do zarządzania relacjami i wyboru partnera do rozrodu. Delfiny mają nie tylko świetną pamięć. Prowadzą też społeczną czarną listę. (ji) Zdjęcie: Stephanie King

Rośliny pilnie śledzą, co dzieje się u sąsiadów

Zdrowe, nieuszkodzone rośliny stale uwalniają do powietrza swój własny chemiczny „odcisk palca”, a ich sąsiedzi aktywnie odczytują te sygnały. Naukowcy dowiedzieli się o tym, przeprowadzając dwa eksperymenty z wykorzystaniem odmian jęczmienia (Hordeum vulgare), które rosną w różnym tempie. Jęczmień jest jedną z najważniejszych upraw zbóż na świecie, dlatego wiedza o tym, jak rośnie, broni się i oddziałuje z sąsiednimi roślinami, ma bezpośrednie praktyczne znaczenie dla rolnictwa. Wolno i szybko rosnące odmiany wystawiono na działanie lotnych związków organicznych ze wszystkich trzech odmian, a ich wpływ na wzrost i strategie obronne mierzono, analizując wygląd samych roślin, jak i zmiany w ekspresji ich genów. Okazało się, że rośliny dostosowywały swój wzrost do presji zapachowej wysyłanej przez sąsiada: rosły szybciej, gdy obok miały „sprintera” i wolniej przy „chodziarzu”. Innymi słowy: w świecie przyrody warto wiedzieć, co robią inni, by nie zostać w tyle. (mk) Zdjęcie: Shutterstock

Ten ptak sprzed 121 mln lat umiał zrobić niezłe show

Plumadraco bankoorum, czyli dosłownie „Pierzasty Smok", został opisany po znalezieniu w skałach kredowych prowincji Liaoning w Chinach jego skamieniałości. Ważył 112–144 g – tyle co kos czy kwiczoł. Jego pióra ogonowe miały prawie 30 cm długości – dwa razy więcej niż ciało – i nie służyły do latania, tylko do ozdoby. Specjalnie osłabiona konstrukcja końcówek sprawiała, że podczas unoszenia ogona migotały i falowały. Badanie składu chemicznego skamieniałości wykazało obecność ciemnej melaniny – co wskazuje na upierzenie ciemnobrązowe lub czarne. Ich fragmenty dystalne mogły mienić się opalizującym lub niebieskim połyskiem, ale to tylko hipoteza – takie efekty powstają z mikrostruktury pióra, która rzadko zachowuje się przez miliony lat. Badacze uważają, że to był samiec, który tańcem i ruchami ogona podrywał samice. Potencjalne partnerki natomiast gniazdowały na ziemi i potrzebowały kamuflażu – więc ewolucja premiowała ich skromniejszy wygląd. (ji) Zdjęcie: Skamieniałość Plumadraco bankoorum oraz wizja artystyczna samca (z lewej) i samicy / Clark et al., Ville Sinkkonen

Krokodyl w ciele dinozaura

Trias był epoką ewolucyjnych eksperymentów. Jednym z nich był Labrujasuchus expectatus – dwunożny gad sprzed 210 mln lat, z małymi przednimi kończynami i bezzębnym dziobem. Wyglądem przypominał ornitomimozaury: stworzenia podobne do strusi, które pojawiły się kilkadziesiąt milionów lat później, w kredzie. Mimo łudzącego podobieństwa ten zwierz nie był jednak dinozaurem – należy do zupełnie innej gałęzi, tej samej, która dała początek krokodylom. To przykład konwergencji: dwie niespokrewnione grupy zwierząt niezależnie wypracowały niemal identyczną anatomię. Skamieniałość pochodzi z Ghost Ranch w Nowym Meksyku, gdzie od 20 lat wykopaliska prowadzi zespół z Natural History Museum of Los Angeles County. Pierwszy człon jej nazwy nawiązuje do dawnej hiszpańskiej nazwy tego miejsca – Rancho de los Brujos, czyli Ranczo Czarownic. Expectatus oznacza zaś „oczekiwany”: paleontolodzy znali już dwa gatunki z tej samej grupy – starszy i młodszy – i wiedzieli, że w układance brakuje łączącego je ogniwa. (ij) Ilustracja: Jorge Gonzalez / NHMLAC Dinosaur Institute

Białuchy są świadome swojego istnienia

Białuchy arktyczne mają samoświadomość. Naukowcy udowodnili, że z powodzeniem przeszły test lustra i tym samym dołączyły do innych gatunków rozpoznających własne odbicie: ludzi, delfinów bultonosych, szympansów, bonobo, orangutanów, goryli, słoni azjatyckich czy srok. Białuchy (ssaki morskie z rodziny narwalowatych) mają duże mózgi, a żyjąc w grupach społecznych używają zaawansowanego języka dźwiękowego do komunikacji między sobą, skłoniło to badaczy do sprawdzenia, czy są w stanie rozumieć własne istnienie. W akwarium w Nowym Jorku prowadzonym przez Wildlife Conservation Society przeprowadzono więc standardowy test lustrzany z grupą czterech białuch (trzech dorosłych, jednej młodszej). Podczas sesji bazowych do akwarium z wielorybami wstawiono dwustronne lustro z pleksiglasu oraz przezroczystą powierzchnię kontrolną, a następnie zarejestrowano i przeanalizowano ich reakcje behawioralne. Dwa z czterech wielorybów, córka i matka, wykazały bogaty zestaw zachowań skierowanych ku sobie w obecności lustra. Następnie oznakowano ich ciała nietoksycznymi markerami, przy czym znaki umieszczono w takich miejscach, że były one niemożliwe do obejrzenia przez zwierzę bez użycia lustra. Okazało się, że białuchy zaczęły wykonywać przed swoimi odbiciami nietypowe ruchy (np. specyficznie obracały głowy). Wyniki tego niezwykłego eksperymentu ukazały się właśnie na łamach „PLOS One”. (sw) WIDEO: https://www.youtube.com/watch?v=7-6JF9RWMm8 Foto: Shutterstock

Jak ograniczyć ryzyko pożaru lasu? Zainicjować własny pożar

Wcześniejsze wypalanie nadwyżek wysuszonej biomasy w lasach zmniejszyło o 36 proc. ryzyko pożarów naturalnej roślinności – stwierdzili naukowcy z USA po przeanalizowaniu danych z zachodniej części ich kraju obejmujących lata 2017–2023. Coraz silniejsze susze i coraz częstsze fale upałów przyczyniają się do zwiększenia ilości i intensywności pożarów lasów na świecie. Trend ten nasilił się w dwóch ostatnich dekadach. Czynników zwiększających ryzyko takich zdarzeń jest jednak więcej. Należy do nich również gromadzenie się w lasach coraz większych ilości biomasy, którą karmią się płomienie. W niektórych rejonach próbuje się temu zaradzić, wzniecając kontrolowane pożary, podczas których ogień konsumuje część tego naturalnego paliwa. Nie jest to jednak powszechna praktyka. Analiza, którą publikuje „Science”, wykonana dla zachodniej części USA przez zespół pod kierunkiem Frederika Strabo z University of California, wykazała tymczasem, że usuwanie nadwyżek biomasy zmniejsza częstotliwość pożarów, a także ich rozmiary i intensywność. „Każdy dolar zainwestowany w takie działania profilaktyczne zwrócił się prawie czterokrotnie w unikniętych stratach” – ocenili badacze. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Globalna zagłada roślin i ich regionalne ocalenie

Zmiana klimatu może doprowadzić do zniknięcia 21 proc. gatunków roślin okrytonasiennych – prognozują naukowcy z zespołu, którym kierował Félix Forest, botanik z Royal Botanic Gardens Kew w Londynie. Gdy mowa jest o masowych wymieraniach, niemal zawsze chodzi o zagładę zwierząt, a przecież świat roślin także doznawał strat na takich biologicznych wirażach. Podobnie jest i teraz. Jaka może być skala obecnego kryzysu? Dwie grupy badaczy odpowiadają w najnowszym „Science” na to pytanie, posługując się odmiennymi metodami analizy. Pierwszą odpowiedź już znamy – zniknie co piąta z ok. 335 tys. znanych roślin okrytonasiennych. Drugi zespół naukowy – liderowała mu Junna Wang z Yale University – rozszerzył perspektywę badawczą na całą gromadę roślin naczyniowych, do której przynależą również okrytonasienne. Do analizy wybrano ponad 67 tys. gatunków, stwierdzając, że – w zależności od rozmiarów zmian klimatycznych – zagłada grozi od 7 do 16 proc. z nich. Co ciekawe, badacze doszli do wniosku, że zubożenie flory naczyniowej w skali całego globu może iść w parze ze zwiększeniem jej różnorodności gatunkowej w tych regionach świata, w których odnajdzie najlepsze warunki do przetrwania i zostanie otoczona ochroną. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Ziemniak zmienił historię Andów i ludzki genom

Rdzenni Peruwiańczycy mają wyjątkowo dużo kopii genu AMY1, odpowiedzialnego za produkcję amylazy ślinowej – enzymu trawiącego skrobię. Globalnie ludzie mają zwykle ok. 7 kopii tego genu, a u nich średnia sięga nawet 10. Naukowcy przebadali ponad 3,7 tys. osób z 85 populacji i doszli do wniosku, że nie jest to przypadek. Około 10 tys. lat temu w rejonie jeziora Titicaca zaczęto intensywnie uprawiać ziemniaki, dlatego dobór naturalny zaczął faworyzować osoby lepiej radzące sobie z trawieniem skrobi. Ślady selekcji widać też w genie MGAM, który działa na dalszym etapie rozkładu węglowodanów – ewolucja poprawiła więc cały metaboliczny mechanizm. Niestety jego negatywną konsekwencją jest skłonność do próchnicy. Swoją drogą to odkrycie przypomina, że ewolucja człowieka wcale się nie skończyła. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kiedy bańka się zamyka, a kiedy otwiera

Powstawanie internetowych baniek informacyjnych najczęściej przypisuje się działaniu algorytmów platform społecznościowych lub potrzebie otaczania się ludźmi o podobnych poglądach. Wyniki nowego badania, opublikowane na łamach „PLOS One”, sugerują jednak, że polaryzacja może rodzić się spontanicznie jako rezultat samej dynamiki międzyludzkich interakcji. Wystarczy bowiem, że od czasu do czasu ktoś zniechęcony nadmiarem odmiennych opinii po prostu odejdzie z danej grupy, a ona zacznie się szybko upodabniać pod względem poglądów i przekształci w zamkniętą bańkę. Nie potrzeba do tego ani algorytmów podsuwających zbliżone treści, ani celowego szukania „swoich”. Wystarczy zwykła ludzka skłonność do unikania dyskomfortu. Co ciekawe, symulacje komputerowe ujawniły też pewien paradoks: algorytmy, które zwykle obwinia się o tworzenie baniek, w pewnych warunkach mogą hamować ich powstawanie. Poprzez umiarkowane filtrowanie treści ograniczają bowiem ekspozycję użytkowników na odmienne opinie, co zmniejsza ich poczucie dyskomfortu i zapobiega opuszczaniu zróżnicowanych społeczności. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Po co setki robaków wspinają się jedne na drugie

Tajemnicze „wieże nicieni” – samoorganizujące się struktury, które do tej pory znano wyłącznie z laboratorium – pierwszy raz udało się zarejestrować w naturze, w sadach wokół Konstancji, w Badenii-Wirtembergii. Same robaki je budujące nie były nauce zupełnie obce – od 2007 roku trafiały do kolekcji nematologów w Ameryce Północnej. Brakowało im jednak formalnego opisu taksonomicznego. Badacze z Max-Planck-Institut für Verhaltensbiologie uzupełnili tę lukę i nadali gatunkowi łacińską nazwę Caenorhabditis apta, identyfikując go jako krewniaka słynnego C. elegans – jednego z najlepiej przebadanych organizmów w biologii. W europejskich zbiorach okaz pojawił się dopiero w 2011 roku, krótko po tym, jak chrząszcz truskawkowiec i łyszczynka oczasta dotarły zza oceanu i z zachodniego Pacyfiku. Okazało się bowiem, że nicienie wspinają się tak wysoko, by przyczepić się do większego zwierzęcia – w tym wypadku właśnie do chrząszczy – i odbyć podróż na gapę do nowych siedlisk. (ji) Zdjęcie: Gustavo Alarcon-Nieto / Genes and Behavior Group

Drogi moczowe potrzebują soku żurawinowego

Czy sok z żurawiny to tylko „domowy sposób” na infekcje dróg moczowych? Najnowsze badania w „Applied and Environmental Microbiology” wskazują, że znacząco zwiększa on skuteczność fosfomycyny – kluczowego antybiotyku w walce z bakterią E. coli, odpowiadającej za większość takich infekcji. W ponad 70 proc. badanych przypadków żurawina nie tylko wzmocniła działanie leku, ale też niemal całkowicie zablokowała powstawanie oporności u bakterii. Liczba mikrobów, które potrafiły „uodpornić się” na leczenie, spadła w testach aż 100 tys. razy. Jak to działa? Składniki soku dosłownie „przeprogramowują” bakterie. Zamykają im drogę ucieczki, którą mikroby zwykle modyfikują, by przetrwać atak leku, i zmuszają je do otwarcia innych „drzwi”. Przez to nowe wejście antybiotyk znacznie łatwiej wnika do wnętrza bakterii i skutecznie ją niszczy. Choć wyniki są obiecujące, autorzy podkreślają, że to na razie testy laboratoryjne i nie wiadomo, czy efekt będzie taki sam w organizmie człowieka. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Szczury zestresowanych kolegów unikają. Chyba że są młodzi

Naukowcy zidentyfikowali w mózgu szczurów szlak kluczowy w ocenie sygnałów społecznych i podejmowaniu decyzji o zbliżeniu się bądź unikaniu zestresowanych osobników własnego gatunku. To sieć łącząca dwa obszary mózgu – korę wyspy i korę przedczołową. U gryzoni – podobnie jak u ludzi – kora wyspy jest obszarem, w którym łączą się informacje dotyczące otoczenia i samego siebie. Wysyła ona informacje do kory przedczołowej, która jest kluczowym regionem zaangażowanym w podejmowanie decyzji. W badaniu szczury miały kontakt ze stresującymi się osobnikami. Częściej zbliżały się do młodych, unikając przy tym dorosłych. Zdaniem autorów może to oznaczać, że postrzegają cierpienie młodych jako bardziej pilną sytuację społeczną, wymagającą szybszego działania. Przyszłe, bardziej szczegółowe badania zespołu mają pomóc w opracowaniu strategii leczenia zaburzeń lękowych oraz traumy u ludzi. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Kangury kontra kopytne, czyli jak mogą ewoluować zęby

Trawa to jeden z najbardziej wymagających pokarmów na świecie. Jest twarda, włóknista, a do tego pokryta mikroskopijnymi kryształkami krzemu i kurzem, które działają jak papier ścierny. Kopytne – konie, antylopy, krowy – świetnie sobie z tym radzą. Mają bardzo wysokie korony zbudowane z warstw twardego szkliwa i miękkiej zębiny. Podczas żucia miękka warstwa zużywa się szybciej, a wystające krawędzie twardszej jakby same się ostrzyły. Ruch szczęk jest poprzeczny, a zęby służą latami. Kangury poszły inną drogą. Ich trzonowce są niskie, ale pokryte wyjątkowo grubym szkliwem – jednym z najgrubszych wśród ssaków. Zamiast mleć pokarm na boki, zaciskają paszczę pionowo – aparat pracuje jak gilotyna. Gdy przednie zęby się zetrą, zostają wypchnięte, a z tyłu wysuwają się kolejne. Ich przodkowie już 25 mln lat temu mieli nieco grubszą powłokę na trzonowcach. Gdy australijskie lasy ustąpiły trawom i dieta się zmieniła, ewolucja poszła dalej tą samą ścieżką zamiast wymyślać uzębienie od nowa. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Żeby Polska nie była Nokią: jak racjonalnie zarządzać nauką, by nie załamała się gospodarka

Ile wyssać, żeby przetrwać. Krótki scenariusz upadku imperium

Guido Alfani: Zamiast systemu pociągania miliarderów do odpowiedzialności za bieg rzeczy, mamy „filantropię”

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Kuźmina, Szurmiński: Dezinformację da się ograniczyć. Klucze to wiedza i panowanie nad kciukiem

Kazimierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.