Giganci AI: „Nasze modele nie przechowują książek”. Tymczasem potrafią je „wyrecytować” z niepokojącą dokładnością

Trenowanie dużych modeli językowych na książkach miało ponoć nauczyć je, „jak dobrze pisać”, zamiast naśladować „niskiej jakości internetowy bełkot”. Jeśli sądy w przysłości uznają, że AI nie tyle się nimi inspiruje, co połyka je w całości i przechowuje w „cyfrowych trzewiach”, firmom z Doliny Krzemowej może grozić gigantyczna odpowiedzialność prawna, idąca w miliardy dolarów odszkodowań.Pisze Marcin Rotkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Depresja poporodowa okrada z kontaktu z dzieckiem, a czasami zabija. W walce z nią może pomóc nowy lek

Dowody naukowe dotyczące biologii depresji poporodowej wskazują, że zaburzenie to różni się neurobiologicznie i biochemicznie od innych ciężkich zaburzeń nastroju. Jest wynikiem gwałtownych zmian hormonalnych związanych z ciążą i rozwiązaniem. Pisze Marla Broadfoot. [Artykuł także do słuchania]

Łukasz Tychoniec: Wykonaliśmy bardzo ważny krok w kierunku zrozumienia składu budulców planet takich jak Ziemia

Nasze nowe badania odkrywają nowe perspektywy. Możemy badać skład pyłu, który jest wyrzucany z najbardziej wewnętrznych rejonów dysku protoplanetarnego, miejsca, w którym powstają planety skaliste. O artykule zaakceptowanym właśnie do publikacji w „Astronomy & Astrophysics” opowiada astrofizyk z Universiteit Leiden i autor pulsara. [Artykuł takż do słuchania]

Węch nas nie zawiódł. Po prostu uznaliśmy, że jest nam zbędny. I tracimy coś cennego

Gdyby filozofów XVIII i XIX w. zapytać, który ze zmysłów czyni nas ludźmi, wahaliby się między wzrokiem a słuchem. Powonienie lądowało na samym końcu hierarchii jako zmysł zwierzęcy i prymitywny. Teraz genetyka i antropologia pokazują, że to, co uznaliśmy za słabość, może być jedną z naszych najbardziej plastycznych zdolności. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Harvey Whitehouse: Jako ateista twierdzę, że religia nie zniknie, bo jest naturalną cechą naszej psychiki

Moralizujący bogowie nie stworzyli cywilizacji, ale pomogli ją utrzymać, a rozwój społeczeństw napędzały rolnictwo i wojna – twierdzi brytyjski antropolog Harvey Whitehouse, autor książki „Dziedzictwo. Ewolucyjne początki współczesnego świata”. Rozmawia Kasper Kalinowski. [Artykuł także do słuchania]

Firmy naftowe i gazowe nadal chcą zarabiać na paliwach kopalnych. Zainteresowały się produkcją tworzyw sztucznych

Choć przemysł przedstawia swoje plany zwrócenia się ku plastikowi jako odpowiedź na zapotrzebowanie konsumentów na materiały będące kluczowym elementem współczesnego życia, wyraźnie działa tu też inny czynnik. Pisze Beth Gardiner. [Artykuł także do słuchania]

„Pytanie Matki Ziemi, ile ma lat, jest nieuprzejme”. Naukowcy od dawna jednak dążą do uzyskania odpowiedzi

70 lat temu dowiedzieliśmy się, że nasza planeta jest nobliwą seniorką, która ciągle odmładza swoje oblicze. Wcześniej nikt nawet nie wyobrażał sobie, że może mieć aż tyle lat. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Złudzenia optyczne, czyli nasze zaściankowe wyobrażenia o kosmicznej ewolucji okazują się z gruntu zawodne

To nieodmiennie zdumiewające i uczące pokory uczucie, gdy Wszechświat uświadamia nam, że nasz „zdrowy rozsądek” ma sens lokalnie, a w skalach kosmicznych niekoniecznie. [Artykuł także do słuchania]

Klątwa Tutanchamona to wymysł dziennikarzy. Śmierć czekała tych, którzy otworzyli sarkofag Kazimierza Jagiellończyka.

W próbce pobranej z kości kolanowej króla odkryto grzyb-pleśń o nazwie Aspergillus flavus. Wytwarza on aflatoksyny, groźne substancje chorobotwórcze, powodujące m.in. różne odmiany raka. [Artykuł także do słuchania]

Hany Farid: Nie sądzę, że wszyscy zginiemy. Jest jednak jasne, że sztuczna inteligencja fundamentalnie zmienia świat

To, z czym żyliśmy przez ostatnie 20 lat w kontekście dezinformacji w mediach społecznościowych, jest teraz napędzane przez generatywną AI: bardziej zaawansowane boty, fałszywe obrazy, fałszywe wideo, fałszywe wszystko – mówi pionier informatyki śledczej Hany Farid z University of California w Berkeley. [Artykuł także do słuchania]

Demokracja: Gdzie i kiedy tak naprawdę się narodziła? Odpowiedź długo była błędna

Do niedawna sądziliśmy, że demokracja miała swój początek w Atenach w piątym wieku przed naszą erą, a poza światem śródziemnomorskim dominowały monarchie i imperia. Z badań archeologów wyłania się inny obraz. [Artykuł także do słuchania]

„Barwa jest miejscem, gdzie mózg spotyka się z Wszechświatem”. O tym, czy kolor się widzi, czy czuje

Tęcza wydawała się zamkniętym katalogiem barw. A jednak między fizyką światła, biologią siatkówki i filozofią percepcji jest szczelina, przez którą może prześwitywać coś nowego. [Artykuł także do słuchania]

Świątynie na górskich szczytach: miejsca spokoju, kontemplacji i zbliżenia do strefy boskiej

Oddalenie miejsc kultu od ośrodków zamieszkanych przez ludzi oznaczało możliwość odbywania do nich pielgrzymek. Pokonanie długiej drogi, nierzadko połączonej z wymagającą wspinaczką, powodowało, że pielgrzym czuł się spełniony i uważał, że dokonał ważnej rzeczy w życiu, która zbliży go do osiągnięcia duchowej przemiany. [Artykuł także do słuchania]

W końcu udało się zrealizować marzenie Herberta George'a Wellsa o spowolnieniu czasu

Dzięki szczęśliwemu połączeniu sztuki, nauki i fantastyki naukowej nasz eksperyment ujawnił nigdy wcześniej niewidziany aspekt fizyki – piszą badacze z Universität Wien. [Artykuł także do słuchania]

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Przejście od łowiectwa do rolnictwa nie było nieuniknionym etapem historii ludzkości. Nie było też jednej „rewolucji neolitycznej”, lecz setki lokalnych „eksperymentów społecznych”. [Artykuł także do słuchania]

Holocen to także okres triumfu drzew. Tempo ocieplenia może przerwać historię ich wielkiego powrotu

Współczesnym lasom jest zbyt gorąco. Może im być jednak trudniej z jeszcze jednego powodu. W wielu miejscach zostały one poszatkowane. Już od dawna nie tworzą zwartych kompleksów, a ziemie, na których rosły, zamieniono w grunty rolne albo zurbanizowano. [Artykuł także do słuchania]

Zimna plazma sprawdza się w oczyszczaniu wód. Potrzebne reaktory i kontrola reakcji

Kiedy niebo rozświetlają błyskawice, uwalniana jest energia zdolna podgrzać powietrze do temperatury wyższej niż na powierzchni Słońca. Niewiele osób jednak wie, że ten sam stan materii można dziś sztucznie generować w laboratorium, co więcej, wykorzystać. Pisze Karina Lenard. [Artykuł także do słuchania]

Piotr Parzymies: Pandy radzą sobie bardzo dobrze. Wystarczyło zostawić je w spokoju

Jak mieszkańców bambusowego lasu wplątano w wielką politykę, opowiada biolog dr Piotr Parzymies, autor książki „Historia pandy wielkiej”. Rozmawia Jędrzej Winiecki. [Artykuł także do słuchania]

Pijani ludzie istotnie różnią się od pijanych ptaków. Wskazuje na to twierdzenie o błądzeniu losowym

„Wyglądało, jakbym ich śledził” – stwierdził amerykański matematyk George Polya, kiedy przydarzyła mu się pewna niezręczna sytuacja. Postąpił jak każdy dobry matematyk – uogólnił problem. W ten sposób ujawnił fundamentalną zależność między prawami przypadku a przestrzenią fizyczną. [Artykuł także do słuchania]

Czułe notatki niezrażonego obserwatora. Recenzja książki: Stanisław Łubieński, „Drugie życie Czarnego Kota”

Tą opowieścią autor zasłużył sobie na tegoroczny Paszport POLITYKI. Czy to rzecz przyrodnicza czy kulturoznawcza? A może to przedstawicielka nauk miejskich, czyli pogranicza socjologii, architektury, logistyki i geografii? Wszystkiego tu po trochu. [Artykuł także do słuchania]

Witruwiusz, rzymski inżynier. Archeolodzy czytają go z łopatą w ręku, architekci – z planem miasta

Był nie tylko teoretykiem piękna. Nowe odkrycia ukazują go jako inżyniera, który spisywał doświadczenia z placu budowy. [Artykuł także do słuchania]

„Mamo, kiedy kupisz mi telefon?” i „nasi przyszli”. O archeologii wojny, która wciąż trwa w Ukrainie

Czy archeolog może badać coś, co wydarzyło się kilka miesięcy lub lat temu? Jeszcze niedawno wielu odpowiedziałoby, że nie. Że od tego są reporterzy, śledczy, historycy. A jednak coraz wyraźniej widać, że także teraźniejszość zostawia po sobie materialne ślady, które trzeba umieć odczytać, zanim znikną, zostaną uprzątnięte, zabudowane albo zagadane. [Artykuł także do słuchania]

Krzysztof Selmaj: „Podwójne uderzenie” na stwardnienie rozsiane może przynieść efekty

Znowu wraca pogląd, że SM jest jednak jedną chorobą, a różnice kliniczne wynikają z indywidualnych cech pacjenta, np. genetyki, typu reakcji immunologicznych czy nawet środowiskowych – mówi prof. Krzysztof Selmaj z Collegium Medicum Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, od 20 lat organizujący konferencję poświęconą temu schorzeniu. [Artykuł także do słuchania]

Drzewa na piasku rosną, ale nie ma nic za darmo. Lekcja z Chin

Zielony Mur, największy projekt zalesiania świata, odsłania paradoks. Walka z pustynnieniem może jednocześnie nasilać lokalne niedobory wody. [Artykuł także do słuchania]

Czas docenić pustynny pył. To jeden z ważniejszych czynników regulujących życie na Ziemi

Kiedy na półkuli północnej nastaje wiosna, z Sahary wyruszają w świat pyły porwane przez wiatr. Niektóre docierają do Polski i lądują w naszych płucach, ale większość zmierza na zachód, w stronę obu Ameryk, docierając również do innych płuc – planetarnych, znajdujących się w Nizinie Amazonki. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Dzieci pragną akceptacji. Relacja z chatbotami może ją częściowo zapewnić, jeśli będzie mądra

Z najnowszego raportu organizacji Common Sense Media wynika, że 72 proc. ankietowanych nastolatków korzystało z towarzyskich chatbotów opartych na sztucznej inteligencji, a 33 proc. deklaruje, że utrzymuje z nimi relacje lub się przyjaźni. Jak powinni reagować rodzice? Pisze Elizabeth Englander. [Artykuł także do słuchania]

Raport większości: Tajemnicze bakterie naszych mórz i jezior

Ekosystemy wodne kryją wciąż wiele sekretów. Nawet okolice mola w Sopocie mogą być – przynajmniej okresowo – zdominowane przez organizmy, o których hydrobiologom się nie śniło. [Artykuł także do słuchania]

Trzecia kultura Siwczyka. Dezerter: Dawca prawd niezmiennie aktualnych

Diagnozy historiozoficzne, które wyszły spod pióra Krzysztofa Grabowskiego, uwspółcześniają się z prędkością światła, z jaką globalna rzeczywistość mocarstwowych urojeń paru państw pędzi w permanentne skonfliktowanie. [Artykuł także do słuchania]

Psychopatia: Nowe terapie pomagają zmniejszać bezduszność i niewrażliwość emocjonalną u dzieci

Leczenie dorosłych psychopatów jest bardzo trudne, ale w przypadku dzieci z cechami CU istnieje nadzieja. Badania długoterminowe pokazują, że około połowa z nich nie rozwija psychopatii i prowadzi stosunkowo normalne życie – zwykle dzięki serdecznym opiekunom lub innym czynnikom ochronnym w środowisku. Pisze Maia Szalavitz. [Artykuł także do słuchania]

Czerny, Pollo, Oszkiewicz, Skowron, Małek, Karska, Różańska: wybitne Polki, które podbijają Wszechświat

W naukach o kosmosie Polska bardzo się liczy. Mieliśmy wielu sławnych i utytułowanych astronomów i astrofizyków – i tak jest też dzisiaj. Wśród artykułów opublikowanych przez polskich naukowców w „Nature” czy „Science” najwięcej dotyczy problematyki kosmicznej. Jest w tej grupie podgrupa szczególna i liczna – astronomek i astrofizyczek. Kilka opowiedziało nam, co frapującego dostrzegły w kosmosie i jak przebiegają ich kariery naukowe. [Artykuł także do słuchania]

Spór o listę czasopism, czyli o to, czy polska nauka ma być lokalnym kręgiem wzajemnej adoracji, czy globalną rozmową.

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zapowiedziało nowe zasady ewaluacji naukowej. I rozpętała się burza. Awantura na temat nowej listy czasopism i wydawnictw wygląda z zewnątrz jak typowa akademicka dyskusja o detalach. A jednak nią nie jest. [Artykuł także do słuchania]

Mangrowce ciężko pracują dla środowiska. Wymagają zatem skutecznej ochrony

Rosną na granicy lądu i morza. Potrafią oddychać korzeniami, rosnąć w słonej wodzie i przetrwać codzienne zalewanie przez przypływy. Choć zajmują zaledwie 0,1 proc. powierzchni Ziemi, ich znaczenie dla przyrody i ludzi jest ogromne. Dwa nowe badania pokazują, jak silnie wpływają na obieg węgla i jak można je wzmocnić. [Artykuł także do słuchania]

Wiewiórki: wytrawne grzybiarki, rozważne planistki i nielojalne złodziejki. Kiedyś mogły stanowić rezerwuar trądu

Wiewiórka w charakterze domowego pupila to zdecydowanie zły pomysł. Jest dzikim zwierzęciem, które drapie, gryzie i nigdy nie wejdzie w rolę dobrego kompana człowieka tak jak psy czy koty, gdyż te przez tysiące lat przystosowywały się do środowiska ludzkiego. Nie zmienia to faktu, że nieodmiennie budzi w nas ciepłe uczucia. [Artykuł także do suchania]

Badania nad świadomością mogą stanąć u progu rewolucji. Albo znów zostać zepchnięte na margines.

Dysponujemy dziś ogromnymi zbiorami danych i roboczymi teoriami – niektórymi o wręcz oszałamiających konsekwencjach. Mamy narzędzia pozwalające wykrywać świadomość u osób z uszkodzeniami mózgu. Wciąż jednak nie ma prostych odpowiedzi: badacze nie potrafią nawet uzgodnić, czym właściwie jest świadomość, a co dopiero – jak najlepiej odsłonić jej tajemnice. Ostatnie lata przyniosły oskarżenia o pseudonaukę, wyniki podważające dominujące teorie oraz niepokojące poczucie, że cała dziedzina znalazła się na rozdrożu. [Artykuł także do słuchania]

Foki droga donikąd. Odpowiedź na polemikę z tekstem „Jaki znak twój? Orzeł biały? Już nie”

Czy nazwy zwierząt powinny zmieniać się z każdą korektą drzewa filogenetycznego? Czy język potoczny rządzi się innymi prawami niż taksonomia? [Artykuł także do słuchania]

Fukushima po 15 latach: Promieniowanie mniej zabójcze niż pochopna ewakuacja i medialna histeria

Katastrofa w Fukushimie wywołała polityczny chaos w położonym 200 km dalej Tokio. Ówczesny premier Japonii Naoto Kan w swoim telewizyjnym wystąpieniu 11 marca o godz. 17 złożył kondolencje ofiarom żywiołu, a następnie zdawkowo wspomniał, że część reaktorów jądrowych automatycznie wstrzymała pracę. Poprosił też wszystkich o zachowanie spokoju. Za kulisami był jednak daleki od opanowania. Zabrakło go również później. [Artykuł także do słuchania]

Tysiąc bardzo trudnych problemów informatycznych to w zasadzie jeden. Tyle że w przebraniu

Postęp w informatyce stale przyspiesza. Zaledwie kilka dekad dzieli lampy elektronowe od układów scalonych, modem od szybkiego Internetu, a Office Assistant od ChatGPT. Mimo to tysiące problemów, często występujących w nauce i gospodarce, wciąż pozostaje nie do pokonania dla armii współczesnych superkomputerów wspieranych sztuczną inteligencją. [Artykuł także do słuchania]

Flora nie jest całkiem inna. Recenzja książki: Zoë Schlanger, „Światłożercy. Jak tajemnicza inteligencja roślin zmienia nasze rozumienie życia na Ziemi”

Autorka jest dziennikarką bez wykształcenia botanicznego. To może wydawać się wadą, ale jest też zaletą. Wolno jej np. obserwować odmienne podejścia, bez konieczności stawania po którejś stronie naukowego sporu. A tematyka, którą eksploruje, jest podatna na kłótnie i oskarżenia o uprzedzenia z jednej lub pseudonaukowość z drugiej strony.

Dysk Drogi Mlecznej jest jak płyta winylowa zbyt długo leżąca na słońcu

Czas się przyznać – otóż okłamywałem was. Niejednokrotnie powtarzałem, że nasza Galaktyka to płaski dysk. Tymczasem tak naprawdę nie jest on płaski – przynajmniej nie według żadnej rozsądnej definicji tego terminu. [Artykuł także do słuchania]

„Damy ci kwiatek na Święto Kobiet”. O wyłącznie propagandowym znaczeniu 8 marca w PRL

Władza wychwalała sukcesy kobiet i ich wkład w budowanie socjalistycznej ojczyzny. I nie robiła niczego, by odciążyć je w pracach domowych czy w procesie wychowywania dzieci. Nie walczono ze stereotypami, a nawet umacniano wizerunek mężczyzny ciężko pracującego, by utrzymać rodzinę. Kobieta natomiast przedstawiana była jako ta, która ma bezwarunkowo dbać o dom i dzieci, a poza tym powinna także być aktywna zawodowo. [Artykuł także do słuchania]

Kuźmina, Szurmiński: Dezinformację da się ograniczyć. Klucze to wiedza i panowanie nad kciukiem

Fałszywe informacje żyją długo. Dlaczego tak jest i jak dziś walczą z nimi media, mówią prof. Dariusz Kuźmina i dr hab. Łukasz Szurmiński z Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Rozmawia Katarzyna Czarnecka. [Artykuł także do słuchania]

„Jeśli kobieta chce zajść w ciążę, niech weźmie jądra wieprza lub dzika...”. O poradnictwie reprodukcyjnym w Średniowieczu

Płodność była w tym czasie bardzo istotna, a na mężatki, które przez dłuższy czas nie zachodziły w ciążę, rodzina męża spoglądała z rosnącą podejrzliwością. Początkowo doradzano im, co powinny zrobić, aby wreszcie począć, ale gdy rady nie przynosiły oczekiwanych efektów, zaczynano nimi gardzić. Pisze Anna Głusiuk. [Artykuł także do słuchania]

Artemis II: NASA przystąpiła właśnie do drugiego, ogromnie ważnego etapu tej ambitnej i ryzykownej misji. Zaczyna się pechowo

Niezależnie od tego, czy wizje pozaziemskich osad snute przez ekscentrycznych miliarderów okażą się prorocze, czy pozostaną jedynie mrzonką, jedno wydaje się pewne – po półwieczu zapomnienia Księżyc znów staje się kluczowym miejscem kosmicznej eksploracji. Zanim jednak powstaną tam bazy wypadowe na Marsa, trzeba będzie się upewnić, czy po dekadach przerwy w ogóle jesteśmy w stanie bezpiecznie wrócić na Srebrny Glob. [Artykuł także do słuchania]

Energia słoneczna z kosmosu przestaje być fantazją. Orbitalne elektrownie wchodzą w fazę praktycznych testów.

Twórcy technologii, które jeszcze kilka lat temu wydawały się futurystyczne, dziś mierzą się z realnymi wyzwaniami technicznymi, ekologicznymi i prawnymi. Start-upy i instytuty badawcze sondują satelity, lasery i gigantyczne lustra, które mają przesyłać energię słoneczną z kosmosu na Ziemię. Sceptycy wskazują zaś problemy – a tych wcale nie jest mało. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Wszechświat jest jak kalafior? Odpowiedzi szukali badacze z Centrum Badań Kosmicznych PAN

Płatek śniegu, błyskawica, liść paproci, tytułowe warzywo – to tylko niektóre przykłady obiektów o naturze fraktalnej. Wiesław Macek i Dariusz Wójcik z Zakładu Fizyki Układu Słonecznego i Astrofizyki CBK postanowili przyjrzeć się tematowi w największej możliwej skali i zapytali, czy Wszechświat także należy do tej grupy. Pisze Łukasz Tychoniec. [Artykuł także do słuchania]

Od Narcyza pochylonego nad taflą jeziora po selfie. Jak obraz przejmował władzę nad naszymi wyobrażeniami o samych sobie

Smartfon – technicznie będący hybrydą lustra, kina i widowni – stał się najdoskonalszym jak dotąd lustrem w dziejach. Nie tylko wyraźnym, ale też umożliwiającym natychmiastową korektę dzięki filtrom i upiększającym aplikacjom. W długiej historii zwierciadła to kolejny punkt zwrotny. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Człowiek nie jest ani zaprogramowanym monogamistą, ani urodzonym poligamistą. Jest elastyczny strategicznie

Nauka nie rozstrzyga sporów moralnych. Zamiast tego dostarcza narzędzi do bardziej realistycznego myślenia o relacjach. Bez idealizacji, ale też bez sensacji. [Artykuł także do słuchania]

Żaden pancernik nie nosi puklerza. Kolejny głos w dyskusji o artykule „Jaki znak twój? Orzeł biały? Już nie”

Wszyscy wypowiadający się w pulsarze na temat nazewnictwa gatunków zwierząt i roślin autorzy pominęli zasadniczy aspekt sprawy: pytanie, po co te nowe polskie nazwy i dla kogo? Fachowcy i tak będą się posługiwać międzynarodowym nazewnictwem łacińskim. Czy więc ma to być odpowiedź na potrzeby milionów Polaków, którzy biologami nie są? [Artykuł także do słuchania]

Czy rewolucje można wyrazić w formie eleganckiego matematycznego wzoru? Wielu naukowców twierdzi, że tak

Aby spośród chaosu wyłoniło się jakieś prawo, trzeba przyjąć możliwie najszerszą perspektywę i szukać czynników w skali makro. Właśnie tą drogą poszedł Mark R. Beissinger, politolog z uniwersytetu w Princeton, który w książce „The Revolutionary City” stawia tezę, że w zurbanizowanym społeczeństwie rewolucja może dojść do skutku wyłącznie w mieście. Pisze Tomasz Targański. [Artykuł także do słuchania]

Australijski dinozaur miał zębaty pysk i nos jak u ogara

Muttaburrasaurus langdoni – paleontologiczny symbol Queensland z Australii – właśnie przeszedł naukową rewolucję. Naukowcy prześwietlili jego czaszkę za pomocą tomografii neutronowej, tworząc szczegółowe modele 3D. Ten 8-tonowy kolos miał zęby na końcu pyska, dzięki którym mógł precyzyjnie wybierać liście i nasiona, a może nawet podjadać skorupiaki. Proporcje kanałów półkolistych w uchu wewnętrznym – biologicznego żyroskopu odpowiedzialnego za równowagę – przypominają te u Tyrannosaurus rex i innych gatunków dwunożnych, co wskazuje, że gigant biegał na dwóch nogach. Jego nos miał wyjątkową budowę – skrywał kości tworzące komory, które spowalniały wdychany strumień. Im dłużej krążył on wewnątrz, tym więcej zapachów wychwytywał. Zmysł powonienia mógł być zatem dla niego kluczowy, co potwierdzają opuszki węchowe – jedne z największych wśród wszystkich dinozaurów. Muttaburrasaurus żył 96 mln lat temu nad śródlądowym morzem. Skany ujawniły w jamie nosowej zagadkowy boczny dół – strukturę podobną do tej, w której współczesne jaszczurki morskie mają gruczoły usuwające nadmiar soli. Jeśli pełnił tę samą funkcję, ten roślinożerca miał wbudowany filtr do odsalania pokarmu. (ji) Zdjęcie: 10.17602/M2M786923

Odgłos deszczu budzi nasiona ryżu

Naukowcy z MIT stwierdzili, że odgłos spadających kropli skutecznie wytrącał nasiona ze stanu spoczynku, pobudzając je do kiełkowania w szybszym tempie w porównaniu z nasionami, które nie były wystawione na działanie takich wibracji. Według badaczy woda uderzająca o grunt generuje drgania, na które reagują statolity – maleńkie organelle znajdujące się w nasionach i odpowiedzialne za odczuwanie grawitacji. „Zaczynają się one przemieszczać, dając sygnał nasionom do wzrostu i kiełkowania” – mówi Nicholas Makris, główny autor eksperymentu. Jego wyniki publikuje dziś czasopismo „Scientific Reports”. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

W czasach dynastii Qing dbano o słabszych

Rozszczep wargi i podniebienia, który dziś się operuje, w XVIII w. oznaczał walkę o przetrwanie od pierwszych dni życia. Prowadzić ją musiał chłopak w wieku 16–18 lat, którego czaszkę znaleziono na cmentarzysku Wenchi w północnych Chinach. Miał on jednostronny rozszczep wargi i obustronny podniebienia, a także zdeformowaną przegrodę nosową, co utrudniało mu jedzenie, oddychanie i mówienie. A jednak przeżył kilkanaście lat. Co więcej, został pochowany w grobowcu rodzinnym, z darami i w towarzystwie dorosłej kobiety. Nic nie wskazuje na wykluczenie – przeciwnie, wszystko sugeruje, że był pełnoprawnym członkiem swojej społeczności, pomimo że jego przetrwanie było możliwe tylko dzięki opiece innych. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Folia, którą wzmacnia stabilizacja

Folia miedziana to istotny materiał w przemyśle elektronicznym – służy jako podstawowe podłoże przewodzące oraz kolektor prądu. Z uwagi na miniaturyzację technologii, rośnie zapotrzebowanie na jak najcieńsze struktury, tyle że te tracą na wytrzymałości i przewodności. Nowa technika pozwala wytwarzać metodą elektrodepozycji folie o grubości zaledwie 10 mikrometrów. Wykorzystano tu zjawisko stabilizacji przez domeny –w folii oprócz atomów Cu znalazły się też lekkie atomy takie jak tlen i węgiel. Kontrolowane wprowadzanie tych domieszek doprowadziło do powstania równomiernych nano-domen (<60 nm), które ograniczyły migrację ziaren w strukturze miedzi, nadając folii wyjątkową przewodność i stabilność termiczną. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Duże jaja, krótsze życie. Przepiórki rozstrzygnęły spór biologów

Przez sześć pokoleń przepiórki japońskie (Coturnix japonica) selekcjonowano w dwóch liniach: H (od high) – składające duże jaja, czyli mocno inwestujące w potomstwo, oraz L (od low) – znoszące jaja małe. Badacze z Universität Zürich hodowali ptaki w identycznych warunkach: ta sama karma, te same woliery, ta sama opieka. Linia H żyła zauważalnie krócej. Jako młode dorosłe samice radziły sobie tak samo dobrze jak krewniaczki z grupy L – ich wyjściowa kondycja była porównywalna. Różnica pojawiła się z wiekiem: u ptaków z linii H ryzyko śmierci z każdym rokiem znacznie wzrastało. Wcześniejsze prace tego samego zespołu pokazały, że te osobniki mają też słabszą odporność, gorzej naprawiają DNA i tracą telomery w przyspieszonym tempie. Wszystko to układa się w spójny obraz organizmu, który szybko się starzeje. Sześć pokoleń wystarczyło, by potwierdzić to, o czym biolodzy spierali się od dekad: intensywna inwestycja w rozmnażanie naprawdę skraca życie – i jest to zapisane w genach. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Sędzia piłkarski patrzy powtórnie i zmienia zdanie

Analiza ponad 1500 meczów angielskiej Premier League ujawniła zaskakującą prawidłowość dotyczącą systemu VAR: sędziowie aż w 95 proc. przypadków odwoływali swoją pierwotną decyzję po obejrzeniu powtórki na bocznym monitorze. Co istotne, na ich werdykty nie miały statystycznie istotnego wpływu ani wielkość widowni, ani wynik meczu, ani to, czy oceniana sytuacja dotyczyła drużyny gospodarzy czy gości. Okazuje się jednak, że wśród nielicznych utrzymanych decyzji nieproporcjonalnie wiele dotyczyło właśnie drużyny domowej. Badacze nie wykluczają, że przyczyną może być to, że monitor zazwyczaj jest ustawiony w pobliżu trybun kibiców gospodarzy, co potencjalnie może oznaczać, że sędzia nieświadomie czuje presję. Jako rozwiązanie proponują przeniesienie urządzenia do tunelu, z dala od trybun, przy zachowaniu transmisji wideo dla przejrzystości procesu ponownej oceny wydarzeń na boisku. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Niedźwiedź z południa 9,6 tys. temu wędrował nietypowo

Udało się odczytać genom niedźwiedzia brunatnego sprzed 9,6 tys. lat – i to wyłącznie z osadów jeziornych w północnej Szwecji. W dodatku pochodzi on od jednego osobnika, co także jest wyjątkowe, bo pozyskiwany w taki sposób materiał zwykle jest mieszanką wielu zwierząt, które kiedyś przewinęły się przez okolicę. DNA jądrowe zachowało się w formie szczątkowej, ale i to wystarczyło do ustalenia płci (samiec), sprawdzenia pokrewieństwa z innymi osobnikami oraz potwierdzenia wieku próbki. Według dotychczasowego modelu te zwierzęta wróciły do Skandynawii po epoce lodowcowej z dwóch stron: od południa i od północnego wschodu, przez Finlandię. I dziś te dwie populacje stykają się w środkowej Szwecji. Tymczasem badany samiec – znaleziony 280 km na północ od tej granicy – nosi ślady linii południowej. Był więc albo samotnym wędrowcem, albo świadkiem czasów, gdy współczesny podział skandynawskich niedźwiedzi jeszcze nie istniał. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Świstunka leśna prowadzi dom otwarty

Gniazda świstunki leśnej zbudowane w Puszczy Białowieskiej Międzynarodowy badał zespół pod kierownictwem Marty Maziarz z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN. Ptak ten zakłada je na ziemi, przez co łatwo mogą się do nich dostać bezkręgowce żyjące w ściółce, a nawet glebie. Okazuje się, że one nie tylko zachodzą do gniazd mimochodem, ale są to miejsca szczególnie atrakcyjne. W gniazdach znajdowano kilkakrotnie więcej bezkręgowców niż w otaczającej je ściółce i nie chodzi tylko o te, które mogą pasożytować na ptakach, ale m.in. mrówki. Naziemne gniazda takich ptaków jak świstunki są więc mikrocentrami bioróżnorodności. (pp) Zdjęcie: Shutterstock

Czy warto karać „gapowiczów”? Naukowcy mają wątpliwości

W ciekawym eksperymencie wykorzystano tzw. grę dobra publicznego, która polega na tym, że każdy uczestnik otrzymuje pewną sumę pieniędzy, a następnie decyduje, ile chce wrzucić do wspólnej puli. Jej zawartość jest później mnożona (np. podwajana) oraz dzielona po równo pomiędzy wszystkich uczestników (było ich w sumie 7 tysięcy), niezależnie od ich indywidualnego wkładu. Zatem grupa zyskuje najwięcej, jeśli wszyscy są hojni. Pojedynczy gracze mogą wyjść najlepiej na „jeździe na gapę”, czyli gdy nic nie wrzucą do wspólnej puli. Można więc wprowadzić możliwość karania egoistów – co sprawdzili badacze. Okazuje się jednak, że skutki były skrajnie różne: od około 43-procentowego wzrostu do około 44-procentowego spadku łącznych wypłat (payoffów) całej grupy. Na tak drastyczne różnice wpływało wiele czynników, którymi manipulowano podczas eksperymentu. Aczkolwiek skuteczność sankcji zależała przede wszystkim od możliwości komunikacji między uczestnikami gry, która wyraźnie zwiększała skuteczność sankcji i współpracy (ten jeden czynnik odgrywał trzykrotnie większą rolę niż pozostałe). Przy okazji naukowcy wytrenowali również algorytm, który znacznie trafniej niż człowiek potrafił przewidzieć, czy w danej sytuacji kary faktycznie posłużą wspólnocie. (mr)

Implanty oczyszczą samonapędzające się nanoroboty

Kiedy na wszczepie stomatologicznym pojawi się biofilm (kolonie bakterii i innych drobnoustrojów), może go trwale uszkodzić. Zwykłe szczotkowanie nie usunie mikrobów z najgłębszych szczelin. Biofilm wydziela jednak pewną ilość nadtlenku wodoru, który można wykorzystać jako paliwo dla nanobotów. Tutaj użyto nanocząstek galu pokrytych manganem. Mangan wywołuje rozkład H2O2 na tlen i wodę, co tworzy siłę odrzutu, dzięki której nanoroboty docierają do najskrytszych zakamarków. Jony galu działają przy tym bakteriobójczo, dodatkowo wzmacniając efekt. Badania są na wczesnym etapie, ale testy in vitro wykazały, że nanoroboty są skuteczne i bezpieczne dla implantów. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Osoby z celiakią nie muszą się bać pocałunków

To zdanie brzmi jak żart, ale dla osób z chorobą trzewną to bardzo ważna informacja. Nawet śladowe ilości glutenu mogą bowiem wywołać stan zapalny jelit i prowadzić do ich uszkodzenia. Nowe badanie opublikowane przez „American Gastroenterological Association” przynosi uspokajające wnioski. W eksperymencie wzięło udział 10 par. Partner bez celiakii jadł krakersy, a następnie całował osobę chorą. W 90 proc. przypadków ilość glutenu w ślinie była poniżej progu uznawanego za bezpieczny (20 ppm), a w 10 proc. go przekraczała. Nawet wtedy ilość połkniętego glutenu przez osobę chorą pozostawała jednak znikoma. Co więcej, zagrożenie praktycznie całkowicie eliminowało wypicie szklanki wody przed pocałunkiem. Wniosek? Ryzyko jest bardzo niskie i łatwe do ograniczenia. (pm)

Łodziki: żywe skamieniałości, które wolą być niżej

Współczesne Nautilidae były śledzone – w siedmiu lokalizacjach Indo-Pacyfiku za pomocą miniaturowych nadajników akustycznych mocowanych na muszlach. Okazało się, że dorosłe osobniki niemal wszystkich gatunków gromadzą się na zbliżonej głębokości – ok. 200 m. Analizy izotopów tlenu z muszli pokazały z kolei, że młode wykluwają się na 100–200 m, następnie schodzą na 350–400 m do lodowatych wód, gdzie spędzają kilkanaście lat, by dopiero po osiągnięciu dojrzałości płciowej wrócić w cieplejsze, płytsze rejony i złożyć jaja. Gdy w jednym miejscu żyją dwa gatunki – rzadki Allonautilus scrobiculatus i Nautilus pompilius – dzielą się przestrzenią. Te pierwsze trzymają się płycej, w pobliżu stromych zboczy, wykonując regularne migracje dobowe. Drugie nurkują głębiej i poruszają się chaotycznie. Porównanie z 18 wymarłymi gatunkami pokazało, że dzisiejsi przedstawiciele tej rodziny głowonogów rosną w znacznie chłodniejszej wodzie niż ich przodkowie – prawdopodobnie chronią się w głębinach przed drapieżnikami. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Przodek pająków jest starszy o 20 mln lat

Szczękoczułki – chwytne, często jadowite narzędzia przy pysku – to fundamentalna cecha pająków, skorpionów i skrzypłoczy, grupy liczącej dziś ponad 120 tys. gatunków. Do tej pory jej powstanie datowano – na podstawie skamieniałości z bioty Fezouata w Maroku –na około 480 mln lat temu. Starszych okazów szczękoczułkowców nie odkryto – aż do teraz. Ośmiocentymetrowy kambryjski stawonóg Megachelicerax cousteaui właśnie zmienił tę historię. Skamieniałość leżała w muzeum od 1981 r., zanim ktokolwiek odkrył jej tajemnicę. Ma tarczę głowy i dziewięć segmentów ciała, sześć par odnóży do żerowania i czucia oraz struktury oddechowe pod ciałem – łudząco podobne do skrzeli współczesnych skrzypłoczy. Najbardziej niezwykłe są szczypce przy pysku i podział ciała na dwie wyspecjalizowane części – identyczne jak u ich dzisiejszych krewnych. Ten schemat anatomiczny ukształtował się niemal natychmiast po kambryjskiej eksplozji życia – i cofa historię całej grupy o 20 milionów lat. (ji) Zdjęcie: Rudy Lerosey-Aubril

Kiedy pies cierpi, człowiek musi być uważny

Opiekunowie czworonogów szybko dostrzegają u nich wyraźne sygnały bólowe, np. kulawiznę. Cierpienie często objawia się jednak subtelniej: pies staje się mniej chętny do zabawy lub bardziej niespokojny. Wiele takich zachowań mylnie przypisuje się stresowi lub strachowi – co opóźnia realną pomoc. Tymczasem niewykryty dyskomfort może wywoływać problemy behawioralne, w tym agresję. Zespół z Universiteit Utrecht zbadał, jak dobrze ludzie rozpoznają przejawy złego samopoczucia u swoich podopiecznych. Okazuje się, że kluczowe jest połączenie doświadczenia i uważności: osoby, które same zmagały się z bólem, częściej wychwytują drobne zmiany w zachowaniu zwierzęcia. A ci, których czworonogi wcześniej chorowały, szybciej łączą niepokojące symptomy z problemem zdrowotnym. Istotną funkcję pełni też edukacja – zwłaszcza kontakt z weterynarzem. (jk) Zdjęcie: Shutterstock

Pszczoły miodne i patogeny: możliwość manipulacji

Naukowcy zaobserwowali podczas eksperymentów terenowych, że robotnice chętniej sięgały po roztwór sacharozy zawierający wysokie stężenie wirusa deformacji skrzydeł (DWV) niż po czysty lub z niewielką dawką patogenu. Co istotne, wykluczyli przy tym możliwość, że owady reagowały po prostu na dodatkowe białko lub chemiczne pozostałości po laboratoryjnym procesie izolacji wirusa. Z kolei w warunkach laboratoryjnych młode pszczoły wykazywały bardziej zmienne preferencje, uzależnione od pory roku oraz rodzaju patogenu (testowano m.in. BQCV i CBPV). Choć wciąż nie wiadomo, jak owady „wykrywają” wirusy w pożywieniu, odkrycie to sugeruje zaskakujący mechanizm: patogen manipuluje zachowaniem żywiciela, skłaniając go do wybierania skażonego pożywienia. Może to mieć kluczowe znaczenie dla zrozumienia dynamiki chorób dziesiątkujących populacje zapylaczy. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Sadzenie drzew wokół lasów ma wpływ pozytywny

Im mniejszy jest las, tym większe znaczenie ma jego otoczenie – sugerują wyniki badań opublikowanych w PNAS. Grupa naukowców na setkach przykładów z subtropikalnych i tropikalnych rejonów Azji, Afryki i obu Ameryk wykazuje, że poprawa krajobrazu wokół niedużych kompleksów leśnych może znacznie zwiększyć ich bioróżnorodność. Przez poprawę krajobrazu rozumieją oni przede wszystkim sadzenie drzew na terenach rolniczych sąsiadujących z lasami. Obiektem obserwacji badaczy były ptaki. Stwierdzono, że ich bogactwo gatunkowe oraz liczebność populacji były wielokrotnie większe tam, gdzie funkcjonowały strefy zagajników i zarośli śródpolnych łączące poszczególne „leśne wyspy”. Gdy las od takich korytarzy odcięto, jego awifauna w ciągu paru lat znacznie ubożała. „Przywracanie lasów i sadzenie nowych jest oczywiście kluczowe, ale nie należy zapominać o ich otoczeniu. Tam, gdzie krajobraz kulturowy staje się przyjazny dla gatunków leśnych, one chętnie powracają” – komentują badacze. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Ryby z triasu słyszały płucami

U wymarłych krewniaków latimerii – ryby żyjącej dziś w głębinach oceanu – takich jak Graulia branchiodonta i Loreleia eucingulata ze środkowego triasu (ok. 240 mln lat temu), odkryto duże, skostniałe struktury. Przez długi czas nie było jasne, do czego służyły – do oddychania czy do odbierania dźwięków. Nowoczesne analizy tomograficzne wskazały, że te narządy mogły łączyć obie funkcje. Jest to możliwe, ponieważ fale akustyczne w wodzie rozchodzą się jako zmiany ciśnienia. Wypełnione gazem „płuca” mogły działać jak rezonatory, wychwytując drgania i przekazując je do ucha wewnętrznego. Następnie specjalny układ kanałów (tzw. okołochłonnych) transportował je do komórek czuciowych, które przekształcały je w impulsy nerwowe interpretowane przez mózg jako wrażenia słuchowe. Odkrycie sugeruje, że zanim u kręgowców lądowych wykształciło się ucho środkowe i błona bębenkowa, ich przodkowie mogli odbierać dźwięki właśnie dzięki narządom oddechowym. U współczesnej Latimeria chalumnae zachowało się już tylko szczątkowe płuco, które nie uczestniczy ani w oddychaniu, ani – najprawdopodobniej – w słyszeniu. (ji) Ilustracja: A. Beneteau (rekonstrukcja), L. Cavin (schemat) – MHNG

Czujnik zimna w organizmie człowieka działa sprytnie

Wyjaśnili to naukowcy z University of California w San Francisco. Od lat wiadomo, że białko TRPM8 w neuronach aktywuje się przy temperaturze poniżej ok. 26 st. C i pod wpływem mentolu, ale nie było jasne, jak to wygląda na poziomie cząsteczek. Teraz pokazano to w szczegółach, skupiając się nie tylko na strukturze, ale i ruchu białka. Gdy temperatura spada, fragment TRPM8 stabilizuje się i uruchamia zmianę kształtu, co otwiera kanał w błonie komórkowej. Do wnętrza „wślizguje się” lipid, który utrzymuje kanał otwarty i wtedy sygnał „zimno” trafia do mózgu. Zespół noblisty Davida Juliusa (odkrywcy receptorów ciepła z chili) odkrył też, dlaczego ptaki słabiej reagują na chłód. Ich TRPM8 różni się w regionie detekcji temperatury, słabiej stabilizując kanał. To odkrycie może pomóc w leczeniu bólu wywoływanego zimnem i pokazuje, że aby zrozumieć działanie białek, trzeba zobaczyć je w ruchu, a nie tylko w statycznej formie. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Kompozyt, którego aksolotl może pozazdrościć

Nowy materiał samonaprawiający opracowali naukowcy. Jego zdolności regeneracyjne zaskoczyłyby nawet aksolotla – przeszedł on ponad tysiąc cykli pękania i scalania, zachowując w znacznym stopniu swoją bazową wytrzymałość. To kompozyt z matrycy epoksydowej i włókien szklanych, wypełniony polimerem EMAA. Mechanizm jest prosty, po pęknięciu materiał należy podgrzać; wtedy polimer topi się i „wypływa” z porów do szczeliny, po czym zastyga. W czasie testów udało się w ten sposób „załatać” nawet 5-centrymetrowe pęknięcia. Autorzy twierdzą, że przy takich wynikach, elementy maszyn wykonane z tego kompozytu powinny wytrzymać nawet kilkaset lat eksploatacji. (trt) Zdjęcie: JS Turicek i in. Proc. Natl. Acad. Sci. 10.1073/pnas.252344712

Nowy dinozaur zyskał kształt dzięki skanowaniu 3D

Szkielet niewielkiego dinozaura Doolysaurus huhmini z grupy neornitopodów znaleziono na należącej do Korei Południowej wyspie Aphae (Aphaedo). Znalezisko jest szczególnie cenne, ponieważ w tym regionie zachowane elementy kostne należą do rzadkości – znacznie częściej odkrywa się tropy oraz skamieniałe jaja. Skała, w której tkwił okaz, była na tyle twarda, że badacze zdecydowali się na mikrotomografię komputerową (mikro-CT), pozwalającą uzyskać trójwymiarowy obraz wnętrza bez naruszania struktury. Była to jedyna bezpieczna opcja – tradycyjne preparowanie mogłoby trwać latami i zakończyć się zniszczeniem znaleziska. Dzięki tej metodzie odtworzono anatomię młodego osobnika (prawdopodobnie w wieku do dwóch lat), a także pierwszy raz opisano elementy jego czaszki. W obrębie szkieletu znaleziono zaś gastrolity – tzw. kamienie żołądkowe – które wskazują na zróżnicowany sposób odżywiania, obejmujący nie tylko rośliny. (ji) Zdjęcie: https://fr.pensoft.net/article/178152/

Håkan Söderholm

Większość owadów w temperaturach poniżej zera silnie spowalnia procesy życiowe albo po prostu ginie. Jako organizmy zmiennocieplne są całkowicie zależne od warunków otoczenia. Tymczasem Chionea pozostaje aktywna właśnie wtedy, gdy robi się naprawdę chłodno — nawet przy –6 st. C pełza po śniegu, szukając partnera. Badania wskazują, że potrafi ona aktywnie wytwarzać ciepło. Wniosek ten oparto na analizie materiału genetycznego oraz aktywności jego fragmentów (RNA). W jej DNA zidentyfikowano zestaw sekwencji związanych z procesami, które u niedźwiedzi polarnych czy gryzoni odpowiadają za tzw. termogenezę mitochondrialną. U tych ssaków proces zachodzi w brunatnej tkance tłuszczowej, gdzie energia metaboliczna jest rozpraszana w postaci ciepła. Nie oznacza to jednak, że owad posiada taką tkankę – chodzi o podobny sposób działania na poziomie komórkowym. Mucha śnieżna jest także znacznie mniej wrażliwa na ból wywołany zimnem, dzięki czemu może funkcjonować w warunkach, które dla innych organizmów byłyby paraliżujące. (ji) Zdjęcie: Håkan Söderholm

Kaszalotów kurs na zderzenie

Relacje o atakach wielorybów na statki – jak zatopienie żaglowca Essex w 1820 r., które zainspirowało Hermana Melville’a do napisania „Moby Dick’a” – przez długi czas uchodziły za wyolbrzymione relacje marynarzy. Dziś jednak badania sugerują, że może kryć się w nich ziarenko prawdy. Dzięki użyciu dronów badacze z University of St Andrews pierwszy raz zarejestrowali kaszaloty uderzające się głowami (obserwacje prowadzono u wybrzeży Azorów i Balearów). W nagraniach dominowały młodsze osobniki – potężne samce pojawiały się sporadycznie i stanowiły wyraźną mniejszość. To odkrycie rzuca nowe światło na zachowanie kaszalotów i ich funkcjonowanie w grupie. Uderzenia głowami mogą pełnić różne funkcje – od formy treningu po element rywalizacji i ustalania hierarchii. Do tej pory sądzono, że używanie głowy jako „broni” byłoby zbyt ryzykowne – znajduje się w niej bowiem narząd spermacetowy, kluczowy dla echolokacji i komunikacji. Te gigantyczne ssaki najwyraźniej jednak podejmują ryzyko, co sugeruje, że takie zachowania mogą być istotne w ich relacjach. Prób zderzania się ze statkami nie stwierdzono. (ji) Ilustracja: Atak kaszalotów na łodzie rybackie, Thomas Beale (1807–1849) / Shutterstock

3,5 mld lat temu Ziemia już była w ciągłym ruchu

Naukowcy przeanalizowali skały, które zachowały zapis dawnego ziemskiego pola magnetycznego — ponieważ zawarte w nich minerały podczas stygnięcia ustawiają się zgodnie z jego kierunkiem. Okazało się, że fragmenty skorupy, które dziś tworzą Australię i RPA, leżały 3,5 mld lat temu w innych miejscach i przemieszczały się niezależnie. To sugeruje, że już wtedy litosfera była podzielona na ruchome elementy, a jej funkcjonowanie przypominało w pewnym stopniu współczesną tektonikę płyt. Prędkości ich ruchu sięgały kilku centymetrów rocznie, czyli wartości obserwowanych również dziś. Nie był to jednak proces ciągły – występowały fazy przyspieszeń i długich przestojów, co wskazuje na bardziej epizodyczny tryb działania młodej Ziemi. Badanie ujawniło też najstarsze odwrócenie pola magnetycznego. (Bieguny naszej planety co pewien czas zamieniają się miejscami, a zawarte w skałach minerały ferromagnetyczne podczas ich powstawania ustawiają się względem kierunku północy magnetycznej i zachowują ten kierunek). (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Łazik znalazł marsjańską rzekę sprzed miliardów lat

Łazik, który od pięciu lat bada krater Jezero, odkrył pozostałości systemu rzecznego. Odkrycie to ma istotne znaczenie także w kontekście żywej debaty dotyczącej wyglądu młodej Ziemi. Coraz liczniejsze doniesienia, oparte głównie na analizach prastarych cyrkonów, wskazują, że nasza planeta stosunkowo szybko przekształciła się w środowisko sprzyjające życiu – z oceanami, niewielkimi obszarami lądowymi oraz rzekami. Problem w tym, że Ziemia niemal całkowicie zatarła ślady swojej najwcześniejszej historii, podczas gdy Mars pozostał w dużej mierze niezmieniony. Perseverance wyposażony jest między innymi w radar zdolny penetrować marsjański grunt na głębokość kilkunastu metrów. To właśnie dzięki temu instrumentowi zidentyfikował ukryte pod powierzchnią planety ślady dawnej, meandrującej rzeki oraz jej delty. Jeśli Mars był już wówczas ciepły i wilgotny, niewykluczone, że podobne warunki panowały także na Ziemi. (hold) Zdjęcie: www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adz6095

Dźwięki budzą strach natychmiast

Naukowcy odkryli bezpośrednią drogę podkorową, która łączy układ słuchowy z ciałem migdałowatym – centrum przetwarzania emocji, w szczególności strachu. Ten ewolucyjnie stary „skrót”, znany wcześniej jedynie u innych gatunków zwierząt, umożliwia błyskawiczną reakcję na dźwiękowe sygnały zagrożenia, omijając jednocześnie korę słuchową. Badanie przeprowadzone na 200 osobach przy użyciu rezonansu magnetycznego wykazało, że struktura ta jest kluczowa dla funkcjonowania ludzi. Co ciekawe, większa gęstość włókien w tym szlaku wiąże się nie tylko z lepszym słyszeniem w hałaśliwym otoczeniu, ale również z wyższym poziomem odczuwanego strachu. Bodźce go wywołujące korzystają więc z szybkiego połączenia i działają niezależnie od świadomej analizy dźwięków z otoczenia. W przyszłości odkrycie może posłużyć do projektowania terapii dla osób z zaburzeniami lękowymi. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Moda za modą potwierdzają się matematycznie

Projektanci od dawna powtarzają, że trendy modowe wracają mniej więcej co 20 lat. Teraz potwierdziła to analiza matematyczna – poinformowali badacze z Northwestern University podczas zjazdu Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego w Denver. Przeanalizowano 37 tys. zdjęć kobiecej odzieży od 1869 r. do dziś – pomierzono m.in. długość spódnic, linię talii czy rodzaje dekoltów. Projekty ubrań zmieniono w dane liczbowe, które potwierdziły, że moda zmienia się falami mniej więcej co dwie dekady. Weźmy długość spódnic – od krótszych fasonów lat 20., przez dłuższe w latach 50., po minispódniczki końca lat 60. Zdaniem naukowców to efekt nacisku społecznego – gdy styl staje się zbyt popularny, projektanci zaczynają szukać czegoś nowego. Co ciekawe, od lat 80. cykl słabnie – zamiast jednego trendu pojawia się wiele równoległych. Dziś w modzie są przecież sukienki i mini, i midi, i maxi. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Innowacyjny interfejs mózg-komputer

Neuroprotezę BrainGate iBCI, która przywraca zdolność szybkiego pisania osobom sparaliżowanym, opracowali naukowcy. Pacjentom wszczepia się mikroelektrody do kory ruchowej dłoni. Sygnały z mózgu są przesyłane do sieci neuronowej, która analizuje wzorce aktywności neuronów i określa prawdopodobieństwo, jaki znak użytkownik sobie wyobraził, a zatem chciał „nacisnąć”. Te wyniki są następnie przetwarzane przez model językowy, który przewiduje najbardziej prawdopodobne słowa i zdania. W badaniu klinicznym wzięły udział dwie osoby z porażeniem czterokończynowym. Jeden z uczestników osiągnął rekordową prędkość 110 znaków na minutę. System cechuje się dokładnością zbliżoną do tej, z jaką piszą osoby pełnosprawne. Jest również wyjątkowo intuicyjny. Do jego uruchomienia wystarczy zaledwie 30 zdań kalibrujących. Dla chorych np. na stwardnienie zanikowe boczne czy po urazach rdzenia kręgowego to znacznie szybsza i wygodniejsza metoda komunikacji niż stosowane do tej pory. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Żarłacze tępogłowe lubią towarzystwo

Rekiny są zwykle postrzegane jako samotni łowcy. Aby sprawdzić, czy słusznie, badacze z University of Exeter, University of Lancaster i Fiji Shark Lab przez sześć lat obserwowali 184 żarłacze tępogłowe w rezerwacie Shark Reef Marine Reserve. Analizowali, które osobniki przebywają blisko siebie i jak często wchodzą w interakcje – na przykład płyną równolegle lub w układzie prowadzenie–podążanie. Najsilniejsze więzi zaobserwowano u dorosłych osobników, które najczęściej dobierały partnerów o podobnych rozmiarach. Samice cieszyły się największym zainteresowaniem obu płci, jednak to samce utrzymywały przeciętnie więcej kontaktów towarzyskich, co może zmniejszać ryzyko konfliktów w grupie. Najstarsze rekiny były wyraźnie mniej zainteresowane nawiązywaniem przyjaźni – prawdopodobnie dlatego, że dzięki doświadczeniu nie potrzebują już wsparcia grupy przy polowaniu czy poszukiwaniu partnerów. Badanie pokazuje, że życie społeczne rekinów jest znacznie bardziej złożone, niż do tej pory sądzono. (ji) Zdjęcie: Natasha D. Marosi

Jak pogoda nad Saharą wpływa na rachunki za prąd w Europie Środkowej

Podczas epizodów napływu saharyjskiego pyłu powietrze nad Europą staje się lekko zamglone, a drobne cząstki mineralne odbijają część promieniowania słonecznego. Co ciekawe, sam pył zwykle tylko w niewielkim stopniu ogranicza ilość światła docierającego do powierzchni. Znacznie silniejszy efekt pojawia się dopiero wtedy, gdy sprzyja on powstawaniu wysokich cirrusów w górnej troposferze. Analizy obejmujące lata 2019–2024 pokazują, że na Węgrzech w dniach z niewielkim zapyleniem i małym zachmurzeniem wysokiego piętra instalacje osiągają ponad 75 proc. tzw. współczynnika wydajności. Sytuacja zmienia się, gdy wraz z pustynnymi drobinami pojawiają się wspomniane chmury. Zjawisko to jest szczególnie widoczne wiosną i jesienią, kiedy warunki w górnej troposferze sprzyjają powstawaniu kryształków lodu. Wtedy część promieniowania jest rozpraszana przez cząstki mineralne, a jeszcze większa odbijana przez cienkie obłoki lodowe. W efekcie współczynnik wydajności instalacji fotowoltaicznych może spaść nawet do ok. 46 proc. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Wilki zabijają, kruki korzystają z pamięciowej mapy

Do tej pory sądzono, że kruki po prostu lecą za wilkami i czekają, aż drapieżniki skończą ucztę, by skorzystać z darmowego menu. Aby sprawdzić tę hipotezę, naukowcy przez ponad 2,5 roku śledzili w Parku Narodowym Yellowstone ruchy 69 kruków z miniaturowymi nadajnikami GPS oraz 20 wilków wyposażonych w obroże telemetryczne. Ptaki rzeczywiście pojawiały się przy świeżych ofiarach bardzo szybko – ale niemal nigdy nie podążały za drapieżnikami na długich dystansach: tylko jeden kruk przez dłuższy czas trzymał się watahy. Większość stosowała inną strategię: zapamiętywały miejsca, w których wilki najczęściej polują, i regularnie je patrolowały, czasami pokonując ponad 150 km dziennie. Rzeczywiście więc korzystają z „usług” wilków, ale robią to sprytniej niż sądzono. (ji) Zdjęcie: Daniel Stahler / YNP

Kolczaste struktury litu rozszyfrowane

Kolczaste struktury litu rozszyfrowane Kiedy baterie litowe się zużywają, w ich wnętrzu zaczyna się chaos. Lit wytwarza kolczaste struktury, które rozrastają się, przebijają separator wewnątrz baterii i wywołują zwarcia. Właśnie to znacznie skraca jej żywotność. Aby uporać się z tym problemem, należy poznać swojego wroga, dlatego wielu badaczy analizuje właściwości tych igłowatych struktur. W najnowszym badaniu udało się takie formacje wydobyć i przenieść do urządzenia w celu testów mechanicznych. Okazało się, że wytrzymałość na rozciąganie jest w ich przypadku 300 razy większa niż w przypadku litu objętościowego. To zupełnie zmienia rozumienie tego problemu. Zakładano bowiem, że igły litowe są równie giętkie jak zwykły lit. Teraz, kiedy wiemy z czym tak naprawdę się mierzymy, być może znajdziemy lepsze sposoby, aby się zabezpieczyć, produkując skuteczniejsze separatory dla baterii. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Człowiek jest empatyczny także wobec innych naczelnych

W eksperymencie dotyczącym mimikry emocjonalnej 212 osobom pokazano pięcio- lub siedmiosekundowe nagrania z naczelnymi prezentującymi różne wyrazy twarzy: podczas zabawy (emocje pozytywne), w obliczu zagrożenia (emocje negatywne) oraz neutralny. W trakcie oglądania reakcje uczestników były rejestrowane przez kamery internetowe, a specjalne oprogramowanie analizowało aktywność mięśni twarzy. Okazało się, że ludzie rozróżniali pozytywne i negatywne sygnały emocjonalne u małp oraz przypisywali im konkretne stany emocjonalne. Co więcej, ich własna mimika często spontanicznie odzwierciedlała to, co widzieli na ekranie. Kiedy zwierzę wyglądało na „radosne”, uczestnicy częściej reagowali uśmiechem. W przypadku ekspresji wskazujących na zagrożenie ich reakcje również się zmieniały. Istotny był także czynnik psychologiczny: im większą sympatię i poczucie bliskości badani deklarowali wobec obserwowanego zwierzęcia, tym odwzorowanie jego mimiki było wyraźniejsze. Wyniki sugerują, że nasza zdolność do empatii może wykraczać poza gatunek ludzki, a emocjonalne porozumienie między gatunkami może mieć głębokie korzenie ewolucyjne. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Francuskie malowidła zdradziły swój wiek

Pigmenty, jakimi przedstawiciele kultury magdaleńskiej namalowali ponad 800 przedstawień figuralnych i graficznych w jaskini Font-de-Gaume w południowo-zachodniej Francji, przeanalizowali badacze. Wykorzystali spektroskopię, aby bezinwazyjnie odróżnić czarny pigment z węgla drzewnego od pigmentu manganowego. Następnie pobrali mikroskopijne próbki z dwóch rysunków wykonanych węglem – przedstawiające bizona oraz maskę o rysach zwierzęco-ludzkich. Datowanie radiowęglowe wykazało, że pierwsze malowidło powstało ok. 13,5–13,1 tys. lat temu, natomiast maskę wydatowano mniej precyzyjnie na okres między 16 a 9 tys. lat temu. Autorzy sugerują też, że ta metoda może pomóc datować więcej dzieł wykonanych węglem w innych jaskiniach. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kuzyn krokodyli, który świetnie chodził na dwóch nogach

W Petrified Forest National Park w Arizonie odkryto ponad 3 tys. kości sprzed 200 mln lat. Należały do różnych grup zwierząt – ryb, płazów, gadów oraz wczesnych dinozaurów. Wśród nich znalazły się także szczątki dalekiego krewnego dzisiejszych krokodyli – Sonselasuchus cedrus. Badacze ustalili, że młode osobniki tego gatunku prawdopodobnie chodziły na czterech łapach. W miarę dorastania ich tylne kończyny stawały się dłuższe i silniejsze, dzięki czemu dorosłe zwierzęta mogły przemieszczać się na dwóch nogach. To bardzo rzadki przykład zmiany sposobu lokomocji w trakcie życia. Cechy Sonselasuchusa – takie jak dwunożność, bezzębny dziób czy lekkie kości – kojarzą się z tzw. strusiopodobnymi dinozaurami, czyli ornitomimami. Nie oznacza to jednak bliskiego pokrewieństwa. To przykład ewolucji równoległej – różne grupy zwierząt niezależnie wykształcają podobne cechy, ponieważ żyją w podobnych środowiskach i pełnią w nich zbliżone role. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Cukier może uśmierzyć ból zastrzyku

Noworodki nie bez powodu płaczą przy wkłuciu igły. Ich układ nerwowy jest niedojrzały, więc ból przeżywają naprawdę intensywnie. Dzieci, które ze względów zdrowotnych muszą dłużej zostać w szpitalu, mogą przechodzić dziesiątki takich zabiegów. Badania wskazują, że nieleczony i powtarzany ból może szkodzić wzrostowi i rozwojowi mózgu dzieci. Rozwiązanie? Cukier na pocieszenie podany na chwilę przed iniekcją. Nowy przegląd 29 badań, w których zbadano ponad 2,7 tys. dzieci, potwierdza, że sacharoza szybko i skutecznie łagodzi ból. Efekty są jeszcze lepsze, jeśli dzieci mogą także ssać smoczek. Procedura bywa już stosowana, ale problemem jest brak spójnych zaleceń. Autorzy nawołują, by nie stosować cukru rutynowo, by uspokoić płaczące dziecko, a w sposób celowany, tylko do bolesnych zabiegów – w takich przypadkach krótkoterminowo nie zaobserwowano żadnych skutków ubocznych. Wciąż potrzebne są dłuższe badania, które sprawdzą skutki wielokrotnego dawkowania słodkiego pocieszenia np. u wcześniaków. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Relaks, który zmienił się w lęk ekologiczny

Wyjście na plażę to z reguły sposób na zrelaksowanie się. Jest to również popularne wśród mieszkańców południowego wybrzeża Australii. W 2025 r. przez kilka miesięcy wyprawa nad ocean wiązała się jednak z widokiem zakwitu powodowanego przez bruzdnice Karenia mikimotoi i wyrzucanych na ląd zwłok ryb, zwłaszcza pławikoników. Psychologom udało się przeprowadzić ankietę wśród plażowiczów na temat samopoczucia. Ponad 60 procent ankietowanych zgłosiło wystąpienie natrętnych myśli na temat zakwitu. Podobna liczba poczuła nawracającą bezsilność wobec tej klęski ekologicznej. Ponad połowa odczuwała stany lękowe, a u dwudziestu procent przełożyło się to na zachowanie takie, jak problemy ze snem czy koncentracją w pracy. Kilka procent przestało jeść produkty pochodzenia oceanicznego. Tak więc aktywność, która powinna przynosić relaks, przyczyniła się do nowej wersji lęku ekologicznego. (pp) Zdjęcie: https://www.epa.sa.gov.au/

O dziwnej szczęce sprzed 275 mln lat

O dziwnej szczęce sprzed 275 mln lat Kiedy w Brazylii odkryto skamieniałość czworonoga o osobliwie wykrzywionej żuchwie, badacze podejrzewali deformację powstałą za życia. Dopiero kolejne znaleziska – osiem identycznych kości – przekonały ich, że to nie wada nowego gatunku, lecz jego cecha. Zęby tego zwierzęcia nie były skierowane ku górze, lecz na boki. Wewnętrzną powierzchnię kości pokrywały drobne ząbki, tworzące strukturę przypominającą tarkę. Elementy górne i dolne najpewniej ocierały się o siebie, skutecznie rozdrabniając rośliny – co zaskakuje, bo większość krewnych tego zwierzęcia była drapieżna. Reprezentowało ono pradawną gałąź ewolucyjną, która w permie powinna była już zniknąć. A jednak przetrwała – jak żywy cień minionej epoki, funkcjonując obok coraz nowocześniejszych form. Zwierzę otrzymało nazwę Tanyka amnicola. W języku Guarani „Tanyka” znaczy „szczęka”, a „amnicola” – „mieszkający nad rzeką”. (ji) Zdjęcie: Ken Angielczyk, Field Museum

Przejście na czas letni człowiek znosi lepiej

Zmiana czasu budzi emocje, ale czy wiosną i jesienią reagujemy na nią tak samo? Analiza wpisów w mediach społecznościowych (głównie z platformy X z lat 2019–2023 w USA) wykazała, że różnice są znaczące. Aby upewnić się, że to efekt samej zmiany zegara, a nie ubywającego światła słonecznego, badacze zestawili ze sobą nastroje mieszkańców amerykańskich miast leżących tuż przy granicach stref czasowych, ale po obu ich stronach. Choć oba przesunięcia zegarów wywoływały falę negatywnych reakcji, to przejście na czas zimowy było znacznie dotkliwsze. Jesienny spadek nastrojów utrzymywał się zdecydowanie dłużej, podczas gdy po wiosennej zmianie internetowa frustracja stosunkowo szybko wygasała. Wyniki te uzupełniają wcześniejsze rezultaty badań, wykazujące, że dwukrotna zmiana czasu pozostaje niepopularna, generuje koszty ekonomiczne i negatywnie wpływa na zdrowie publiczne. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Szympansy także cenią kryształy

Archeolodzy od dawna wiedzą, że hominidy gromadziły kryształy już 780 tys. lat temu. Wciąż jednak nie wiadomo, czemu dokładnie to służyło. W eksperymentach z inkulturowanymi szympansami z Fundacji Rainfer zwierzęta otrzymywały do wyboru zwykły otoczak i fragment kwarcu. Okruch skały szybko przestawał je interesować, natomiast przejrzysty minerał był oglądany z wyraźną fascynacją: obracany w dłoniach, podnoszony pod światło, a nawet chowany niczym skarb. Gdy opiekunowie próbowali go odebrać, musieli negocjować, dając małpom w zamian banany. W kolejnym teście szympansy błyskawicznie i bezbłędnie wyławiały drobne okazy ze stosu kamyków. Kryształy należą do nielicznych naturalnych form o idealnie płaskich ścianach i ostrych krawędziach. Dla mózgu ukształtowanego wśród drzew, chmur i poszarpanych skał to coś radykalnie odmiennego. Spontaniczna reakcja naszych ewolucyjnych kuzynów sugeruje, że ludzka wrażliwość na geometryczny porządek i piękno ma głębokie, sięgające milionów lat korzenie. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

LEAP: nowy stent zastawki serca dla dzieci

Do tej pory takie stenty były problematyczne, bo dzieci szybko rosną i musiały często przechodzić operacje, żeby zmieniać implant na większy. Badacze zaprojektowali specjalną geometrię stentu, aby uzyskać tak szeroki zakres rozmiarów – w czasie implantacji może mieć tylko 7 mm, ale może się powiększyć aż do 14 mm. Jako materiał posłużył im zwykły nitinol. LEAP pomyślnie przeszedł testy na prosiętach. (trt) Zdjęcie: https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adw4669

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Kuźmina, Szurmiński: Dezinformację da się ograniczyć. Klucze to wiedza i panowanie nad kciukiem

Kazimierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.