pulsar poleca: „Wiedza i Życie” na czerwiec

Seksualne ekscesy pająków | Kiedy miasta przestają istnieć | Łowcy meteorytów | Kosmiczne tsunami | Nabiałowe dziedzictwo. Te i wiele innych tematów przygotowała dla was redakcja „Wiedzy i Życia”.

Skąd Homo sapiens wyruszył w świat, czyli ludzka i nieludzka historia olbrzymich rozpadlin

Wielkie ryfty przecinające skorupę ziemską to nie tylko spektakularne formy geologiczne, ale także miejsca narodzin ludzkości. Od afrykańskich kolebek rodzaju Homo po Morze Martwe i Islandię te głębokie rysy odsłaniają dynamiczną naturę naszej planety. [Artykuł także do słuchania]

Żonglowanie zapachami. Jak wykorzystuje się fakt, że węch działa szybciej niż wzrok

Aromamarketing jest stosowany coraz szerzej. Stosowanie metod będących do pewnego stopnia podprogowymi rodzi pytanie o kwestie etyczne, ponieważ jest to jednak rodzaj manipulacji. Trzeba bowiem pamiętać, że recepcja woni pomija „myślącą” część mózgu, trafiając bezpośrednio do układu limbicznego. [Artykuł także do słuchania]

Alex DiFeliceantonio: Wysokoprzetworzona żywność może zmieniać zachowania

– Na rozwój zachowań uzależnieniowych wpływa wiele czynników, ale najczęściej jest to połączenie potencjału uzależniającego danej substancji i podatności konkretnej osoby. W przypadku jedzenia również analizujemy oba te aspekty – mówi Alex DiFeliceantonio z Virginia Tech. Pisze Lauren J. Young. [Artykuł także do słuchania]

Żonglowanie zapachami. Jak wykorzystuje się fakt, że węch działa szybciej niż wzrok

Aromamarketing jest stosowany coraz szerzej. Stosowanie metod będących do pewnego stopnia podprogowymi rodzi pytanie o kwestie etyczne, ponieważ jest to jednak rodzaj manipulacji. Trzeba bowiem pamiętać, że recepcja woni pomija „myślącą” część mózgu, trafiając bezpośrednio do układu limbicznego. Pisze Mirosław Dworniczak. [Artykuł także do słuchania]

Szczepienia dzieci przeciw HPV mają być obowiązkowe. Może lepszy byłby model australijski

Ministerstwo Zdrowia tłumaczy, że ta decyzja zapadła po – nieudanych – próbach zwiększenia wyszczepialności. Nie ma wątpliwości, że chodzi o ochronę przed rozwojem raka szyjki macicy. Tylko czy państwo sięga po właściwe narzędzie? [Artykuł także do słuchania]

Wenecja tonie. Można ją podnieść, albo ratować inaczej, ale może stać się skansenem wyłącznie dla turystów

Wyrok na Wenecję jeszcze nie zapadł. Wciąż można ją odizolować od podnoszącego się morza. Naukowcy mają na to pomysły – mniej lub bardziej radykalne. Czy jednak pozostanie tym samym miastem? [Artykuł także do słuchania]

Pokonaliśmy ołów. Kurz po wielkiej bitwie z tym toksycznym metalem opada jednak powoli

W XX w. ołów zaczął się gromadzić w organizmach mieszkańców krajów uprzemysłowionych, czasami w dawkach zagrażających ich zdrowiu. To zagrożenie towarzyszyło jednak ludziom od tysięcy lat. Nie zdawano sobie z niego sprawy, bo postęp technologiczny wyraźnie wyprzedza wiedzę o jego skutkach ubocznych – zarówno zdrowotnych, jak i środowiskowych. [Artykuł także do słuchania]

Model terminatora, czyli jak i po co rozpoznawać „pory roku” aktywności słonecznej

Naukowcy chcą ostrzegać rolników, że ich traktor może zboczyć z drogi na sąsiedni rząd lucerny, albo uprzedzać firmy energetyczne o możliwych przerwach w dostawie prądu. Jest tylko jeden problem: tak naprawdę nie rozumiemy dobrze, jak Słońce obecnie działa. Mimo to heliofizycy opracowują różne – choć niedoskonałe – modele naszej najbliższej gwiazdy, by lepiej prognozować jej zachowanie. Pisze Sarah Scoles. [Artykuł także do słuchania]

Osy Darwina: Wyszkolone manipulatorki, które potrafią zjeść gospodarza od środka żywcem

Jaki jest sposób gąsieniczników na szybki i w miarę bezpieczny rozwój? Otóż należy jak najlepiej wykorzystać ciało żywiciela. Owady są żywymi kapsułkami, w których zacisznym wnętrzu można dorastać i które po zakończeniu rozwoju trzeba opuścić. Pisze Marek W. Kozłowski. [Artykuł także do słuchania]

„Bardzo, bardzo głupi model”, czyli po co badacze naelektryzowali czarne dziury i co z tego nie wynikło

Jako obserwator jestem przyzwyczajony do odkryć będących efektem wykrycia czegoś: konkretnego promieniowania, obiektu fizycznego, sygnatury spektralnej pierwiastka. Równie fascynujące są jednak odkrycia, które dzieją się w naszych głowach. A czym innym są matematyka i fizyka teoretyczna niż modelem świata, który przykładamy do rzeczywistości? Pisze Łukasz Tychoniec. [Artykuł także do słuchania]

Żadnej pracy się nie bały. Archeologia obala mity o pozycji kobiet w pradziejach

Czy nierówność między płciami istniała zawsze? A może to tylko jedna z wielu możliwych wersji ludzkiej historii – najlepiej udokumentowana, bo spisana później? Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Marta Kowal: Większość ludzi ma mechanizmy fizjologiczne i psychologiczne umożliwiające wywołanie miłości

– Żadna pojedyncza cecha ani ich kombinacja nie gwarantują miłości. Sprawę utrudnia fakt, że słabo znamy sami siebie. Nasze ostatnie badania międzykulturowe pokazują, że deklarowane preferencje często rozmijają się z rzeczywistymi wyborami – opowiada psycholożka dr Marta Kowal z Uniwersytetu Wrocławskiego. Rozmawia Kasper Kalinowski. [Artykuł także do słuchania]

Rekordowe obiekty mogą dostarczyć informacji o najpotężniejszych zjawiskach we Wszechświecie

Do niektórych doniesień astronomicznych należy podchodzić ostrożnie, ponieważ czasami nie są one aż tak wielką sensacją. Bywają jednak przypadki, kiedy rekordy naprawdę mówią nam coś ważnego. Pisze Phil Plait. [Artykuł także do słuchania]

Dropie zniknęły z Polski prawie 30 lat temu. Naukowcy chcą ten gatunek przywrócić

Wyginięcie największego ptaka w naszym kraju to efekt nadmiernych polowań, intensyfikacji rolnictwa, urbanizacji terenów wiejskich, ale też zwykłej ludzkiej zawiści. Teraz sytuacja się zmieniła. Powstała już stacja hodowli, w której znajdują się inkubatory oraz woliery przeznaczone do odchowu piskląt. Pisze Radosław Kożuszek. [Artykuł także do słuchania]

David Attenborough ma 100 lat i wraca do domu. Tropi sokoły, węże i bobry w Londynie

„Najlepiej pamiętam jego ogromne zdumienie, kiedy się dowiedział, że w dzielnicy Ealing wypuszczono bobry. Prawie nam nie uwierzył. Patrzeć, jak ktoś, kto wie o przyrodzie tak dużo i widział tak wiele, ekscytuje się bobrami w stolicy Anglii – to wyjątkowe”. O zrealizowanym przez BBC z okazji setnych urodzin Sir Davida Attenborough bardzo osobistym filmie opowiada producent Tom Hugh-Jones. Rozmnawia Jolanta Iwańczuk. [Artykuł także do słuchania]

Mitochondria także mają życie społeczne. Jeśli te centra energetyczne przetrwają, my również

Wodospad istnieje pod warunkiem, że cząsteczki wody wciąż spływają w dół. Niczego się o nim nie dowiesz, badając kilka z nabranych z niego obojętnych cząsteczek H2O. Podobnie jest ze zdrowiem człowieka i sekwencjonowaniem jego genomu. Pisze Martin Picard. [Artykuł także do słuchania]

Saturn: Kiedy i w jaki sposób powstały jego pierścienie? Musiało dojść do jakiejś spektakularnej katastrofy

Ta planeta wraz ze swoją wyjątkowo liczną rodziną księżyców od dawna intryguje badaczy pewnymi osobliwościami, których do tej pory nie potrafili wyjaśnić. Pytań było więcej, a jedna hipoteza mogła zgrabnie odpowiedzieć, jeśli nie na wszystkie, to przynajmniej na większość z nich. [Artykuł także do słuchania]

Ratować czy pozwolić umrzeć? Pytanie wraca po historii humbaka Timmy'ego

Sytuację wieloryba, którego nie wiadomo kto nazwał Timmy, śledziły miliony ludzi. Jego historia dobiegła końca, ale pozostawiła pytania, na które dobrze byłoby znaleźć odpowiedzi. [Artykuł także do słuchania]

Zielona energia powinna być sprawiedliwa. Badacze wskazują błędy przy pozyskiwaniu metali specjalnych

„Walka z emisjami gazów cieplarnianych nie może oznaczać niszczenia ekosystemów i krzywd dla ludzi. Cel, nawet najszczytniejszy, nie uświęca środków” – mówi Kaveh Madani, kierujący pracami naukowców nad raportem ONZ. [Artykuł także do słuchania]

Steve będzie bibliotekarzem czy rolnikiem? O błędzie wartości bazowej

Ten po części matematyczny paradoks, a po części błąd poznawczy lub przeoczenie, ma zaskakująco duży wpływ na wiele sytuacji życiowych – od związanych ze zdrowiem publicznym po programy masowej inwigilacji. Przykładem mogą być dwie łamigłówki. [Artykuł także do słuchania]

Polski Indianin: Opowieść o fascynacji, zachwycie, lukach i wątpliwościach

Historia Stanisława Supłatowicza to nie tylko opowieść o przetrwaniu, ale przede wszystkim studium tożsamości, gdzie przynależność do grupy etnicznej ściera się z wymogami brutalnej polityki państw narodowych. To wreszcie bezceremonialne pytania o prawdę w całej tej historii, zbudowanej w dużej mierze na jednostronnym przekazie. [Artykuł także do słuchania]

Osobliwy eksperyment myślowy dotyczący odległej przyszłości, tektoniki płyt, erozji i powolnego zamierania Słońca

Świadomy tego, że wiek skał w mojej okolicy jest liczony w eonach, gdy otrzymałem od „Scientific American” zadanie ustalenia, jak daleko w przyszłość dałoby się wysłać kapsułę czasu tu na Ziemi, zacząłem zgłębiać temat i natknąłem się na pouczającą pracę stratygrafa Stevena Hollanda z University of Georgia. Skontaktowałem się z nim. [Artykuł także do słuchania]

„Okradałem Piotra, żeby opłacić Pawła”. Dlaczego człowiek moralnie zjeżdża po równi pochyłej i czy może się po niej wspinać

Zdarza się to się w każdej sferze życia publicznego – od biznesu, przez samorządy, aż po najwyższe szczeble przywództwa politycznego. Często rzecz się zaczyna od drobnej nieuczciwości i narasta, aż osiąga punkt, z którego nie ma już powrotu. Badacze mózgu i psycholodzy starają się zrozumieć rządzące takimi zachowaniami mechanizmy. [Artykuł także do słuchania]

Marsjanie kopią kanały, przyszły astronom wyciąga ramiona. O fantastycznych i naukowych opisach Czerwonej Planety

Fascynacja tym globem rozpoczęła się prawie 200 lat temu, a kulminacja nastąpiła na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Panowało wówczas przekonanie, że zamieszkują go inteligentne istoty, co miało wynikać z prowadzonych naukowymi metodami obserwacji. Prawdziwa nauka miała, oczywiście, inną historię do powiedzenia. [Artykuł także do słuchania]

Galaktyki karłowate: Czy mogłyby powstać i przetrwać bez ciemnej materii? Tak, i to wielka zagadka

Aby lepiej zrozumieć istotę tych galaktyk, musimy odkryć ich więcej oraz udoskonalić nasze symulacje i modele teoretyczne Wszechświata. Niezbędne będą rozległe badania głębokiej przestrzeni. Niedawno ukończone Obserwatorium Very C. Rubin w Chile jest jednym z narzędzi, które mogą w tym pomóc. [Artykuł także do słuchania]

Kamil Smolak: Aplikacje wskazują nam drogę i to jest problem

Głównym celem badań mobilności, a więc i moich, jest budowanie modeli. To badania podstawowe. Kolejnym krokiem jest aplikacyjność, czyli wykorzystanie tych badań w praktyce – mówi dr Kamil Smolak, geoinformatyk z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Rozmawia Katarzyna Kaczorowska. [Artykuł także do słuchania]

Ryby w Tatrach jednak szkodzą. O biomanipulacji w imię rozwielitek i wrotków

Woda w typowym stawie górskim w połowie XX w. była przejrzysta na kilkanaście metrów. Po powołaniu parku narodowego i ograniczeniu wypasu przejrzystość wzrosła, a kilkanaście–dwadzieścia kilka lat po zarybieniu spadła do kilku metrów. Nowi mieszkańcy przyczynili się do tego na kilka sposobów. Pisze Piotr Panek. [Artykuł także do słuchania]

Trzecia kultura Siwczyka. Dariusz Bitner: Radykał

Pisarstwo Bitnera nie jest podatne na żadne zabiegi uśredniające je czy sprowadzające do wspólnego mianownika jakieś szkoły czy maniery. Po prostu on pisze jedną, wielką, mutującą wciąż księgę niepokoju. Jakiś gargantuiczny, introspektywny tekst o wszystkim na raz. [Artykuł także do słuchania]

Skąd pochodzą Piastowie? Historia jest drażliwa, a prosta opowieść o niej się nie broni

Słowianie czy zachodni Europejczycy? Pytanie o pochodzenie pierwszej polskiej dynastii wróciło za sprawą najnowszych wyników badań genetycznych. Odpowiedzi nie ma. I być może nigdy nie będzie. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Giganci AI: „Nasze modele nie przechowują książek”. Tymczasem potrafią je „wyrecytować” z niepokojącą dokładnością

Trenowanie dużych modeli językowych na książkach miało ponoć nauczyć je, „jak dobrze pisać”, zamiast naśladować „niskiej jakości internetowy bełkot”. Jeśli sądy w przysłości uznają, że AI nie tyle się nimi inspiruje, co połyka je w całości i przechowuje w „cyfrowych trzewiach”, firmom z Doliny Krzemowej może grozić gigantyczna odpowiedzialność prawna, idąca w miliardy dolarów odszkodowań.Pisze Marcin Rotkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Depresja poporodowa okrada z kontaktu z dzieckiem, a czasami zabija. W walce z nią może pomóc nowy lek

Dowody naukowe dotyczące biologii depresji poporodowej wskazują, że zaburzenie to różni się neurobiologicznie i biochemicznie od innych ciężkich zaburzeń nastroju. Jest wynikiem gwałtownych zmian hormonalnych związanych z ciążą i rozwiązaniem. Pisze Marla Broadfoot. [Artykuł także do słuchania]

Łukasz Tychoniec: Wykonaliśmy bardzo ważny krok w kierunku zrozumienia składu budulców planet takich jak Ziemia

Nasze nowe badania odkrywają nowe perspektywy. Możemy badać skład pyłu, który jest wyrzucany z najbardziej wewnętrznych rejonów dysku protoplanetarnego, miejsca, w którym powstają planety skaliste. O artykule zaakceptowanym właśnie do publikacji w „Astronomy & Astrophysics” opowiada astrofizyk z Universiteit Leiden i autor pulsara. [Artykuł takż do słuchania]

Węch nas nie zawiódł. Po prostu uznaliśmy, że jest nam zbędny. I tracimy coś cennego

Gdyby filozofów XVIII i XIX w. zapytać, który ze zmysłów czyni nas ludźmi, wahaliby się między wzrokiem a słuchem. Powonienie lądowało na samym końcu hierarchii jako zmysł zwierzęcy i prymitywny. Teraz genetyka i antropologia pokazują, że to, co uznaliśmy za słabość, może być jedną z naszych najbardziej plastycznych zdolności. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Harvey Whitehouse: Jako ateista twierdzę, że religia nie zniknie, bo jest naturalną cechą naszej psychiki

Moralizujący bogowie nie stworzyli cywilizacji, ale pomogli ją utrzymać, a rozwój społeczeństw napędzały rolnictwo i wojna – twierdzi brytyjski antropolog Harvey Whitehouse, autor książki „Dziedzictwo. Ewolucyjne początki współczesnego świata”. Rozmawia Kasper Kalinowski. [Artykuł także do słuchania]

Firmy naftowe i gazowe nadal chcą zarabiać na paliwach kopalnych. Zainteresowały się produkcją tworzyw sztucznych

Choć przemysł przedstawia swoje plany zwrócenia się ku plastikowi jako odpowiedź na zapotrzebowanie konsumentów na materiały będące kluczowym elementem współczesnego życia, wyraźnie działa tu też inny czynnik. Pisze Beth Gardiner. [Artykuł także do słuchania]

„Pytanie Matki Ziemi, ile ma lat, jest nieuprzejme”. Naukowcy od dawna jednak dążą do uzyskania odpowiedzi

70 lat temu dowiedzieliśmy się, że nasza planeta jest nobliwą seniorką, która ciągle odmładza swoje oblicze. Wcześniej nikt nawet nie wyobrażał sobie, że może mieć aż tyle lat. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Złudzenia optyczne, czyli nasze zaściankowe wyobrażenia o kosmicznej ewolucji okazują się z gruntu zawodne

To nieodmiennie zdumiewające i uczące pokory uczucie, gdy Wszechświat uświadamia nam, że nasz „zdrowy rozsądek” ma sens lokalnie, a w skalach kosmicznych niekoniecznie. [Artykuł także do słuchania]

Klątwa Tutanchamona to wymysł dziennikarzy. Śmierć czekała tych, którzy otworzyli sarkofag Kazimierza Jagiellończyka.

W próbce pobranej z kości kolanowej króla odkryto grzyb-pleśń o nazwie Aspergillus flavus. Wytwarza on aflatoksyny, groźne substancje chorobotwórcze, powodujące m.in. różne odmiany raka. [Artykuł także do słuchania]

Hany Farid: Nie sądzę, że wszyscy zginiemy. Jest jednak jasne, że sztuczna inteligencja fundamentalnie zmienia świat

To, z czym żyliśmy przez ostatnie 20 lat w kontekście dezinformacji w mediach społecznościowych, jest teraz napędzane przez generatywną AI: bardziej zaawansowane boty, fałszywe obrazy, fałszywe wideo, fałszywe wszystko – mówi pionier informatyki śledczej Hany Farid z University of California w Berkeley. [Artykuł także do słuchania]

Demokracja: Gdzie i kiedy tak naprawdę się narodziła? Odpowiedź długo była błędna

Do niedawna sądziliśmy, że demokracja miała swój początek w Atenach w piątym wieku przed naszą erą, a poza światem śródziemnomorskim dominowały monarchie i imperia. Z badań archeologów wyłania się inny obraz. [Artykuł także do słuchania]

„Barwa jest miejscem, gdzie mózg spotyka się z Wszechświatem”. O tym, czy kolor się widzi, czy czuje

Tęcza wydawała się zamkniętym katalogiem barw. A jednak między fizyką światła, biologią siatkówki i filozofią percepcji jest szczelina, przez którą może prześwitywać coś nowego. [Artykuł także do słuchania]

Świątynie na górskich szczytach: miejsca spokoju, kontemplacji i zbliżenia do strefy boskiej

Oddalenie miejsc kultu od ośrodków zamieszkanych przez ludzi oznaczało możliwość odbywania do nich pielgrzymek. Pokonanie długiej drogi, nierzadko połączonej z wymagającą wspinaczką, powodowało, że pielgrzym czuł się spełniony i uważał, że dokonał ważnej rzeczy w życiu, która zbliży go do osiągnięcia duchowej przemiany. [Artykuł także do słuchania]

W końcu udało się zrealizować marzenie Herberta George'a Wellsa o spowolnieniu czasu

Dzięki szczęśliwemu połączeniu sztuki, nauki i fantastyki naukowej nasz eksperyment ujawnił nigdy wcześniej niewidziany aspekt fizyki – piszą badacze z Universität Wien. [Artykuł także do słuchania]

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Przejście od łowiectwa do rolnictwa nie było nieuniknionym etapem historii ludzkości. Nie było też jednej „rewolucji neolitycznej”, lecz setki lokalnych „eksperymentów społecznych”. [Artykuł także do słuchania]

Holocen to także okres triumfu drzew. Tempo ocieplenia może przerwać historię ich wielkiego powrotu

Współczesnym lasom jest zbyt gorąco. Może im być jednak trudniej z jeszcze jednego powodu. W wielu miejscach zostały one poszatkowane. Już od dawna nie tworzą zwartych kompleksów, a ziemie, na których rosły, zamieniono w grunty rolne albo zurbanizowano. [Artykuł także do słuchania]

Zimna plazma sprawdza się w oczyszczaniu wód. Potrzebne reaktory i kontrola reakcji

Kiedy niebo rozświetlają błyskawice, uwalniana jest energia zdolna podgrzać powietrze do temperatury wyższej niż na powierzchni Słońca. Niewiele osób jednak wie, że ten sam stan materii można dziś sztucznie generować w laboratorium, co więcej, wykorzystać. Pisze Karina Lenard. [Artykuł także do słuchania]

Piotr Parzymies: Pandy radzą sobie bardzo dobrze. Wystarczyło zostawić je w spokoju

Jak mieszkańców bambusowego lasu wplątano w wielką politykę, opowiada biolog dr Piotr Parzymies, autor książki „Historia pandy wielkiej”. Rozmawia Jędrzej Winiecki. [Artykuł także do słuchania]

Pijani ludzie istotnie różnią się od pijanych ptaków. Wskazuje na to twierdzenie o błądzeniu losowym

„Wyglądało, jakbym ich śledził” – stwierdził amerykański matematyk George Polya, kiedy przydarzyła mu się pewna niezręczna sytuacja. Postąpił jak każdy dobry matematyk – uogólnił problem. W ten sposób ujawnił fundamentalną zależność między prawami przypadku a przestrzenią fizyczną. [Artykuł także do słuchania]

Czułe notatki niezrażonego obserwatora. Recenzja książki: Stanisław Łubieński, „Drugie życie Czarnego Kota”

Tą opowieścią autor zasłużył sobie na tegoroczny Paszport POLITYKI. Czy to rzecz przyrodnicza czy kulturoznawcza? A może to przedstawicielka nauk miejskich, czyli pogranicza socjologii, architektury, logistyki i geografii? Wszystkiego tu po trochu. [Artykuł także do słuchania]

Ten ptak sprzed 121 mln lat umiał zrobić niezłe show

Plumadraco bankoorum, czyli dosłownie „Pierzasty Smok", został opisany po znalezieniu w skałach kredowych prowincji Liaoning w Chinach jego skamieniałości. Ważył 112–144 g – tyle co kos czy kwiczoł. Jego pióra ogonowe miały prawie 30 cm długości – dwa razy więcej niż ciało – i nie służyły do latania, tylko do ozdoby. Specjalnie osłabiona konstrukcja końcówek sprawiała, że podczas unoszenia ogona migotały i falowały. Badanie składu chemicznego skamieniałości wykazało obecność ciemnej melaniny – co wskazuje na upierzenie ciemnobrązowe lub czarne. Ich fragmenty dystalne mogły mienić się opalizującym lub niebieskim połyskiem, ale to tylko hipoteza – takie efekty powstają z mikrostruktury pióra, która rzadko zachowuje się przez miliony lat. Badacze uważają, że to był samiec, który tańcem i ruchami ogona podrywał samice. Potencjalne partnerki natomiast gniazdowały na ziemi i potrzebowały kamuflażu – więc ewolucja premiowała ich skromniejszy wygląd. (ji) Zdjęcie: Skamieniałość Plumadraco bankoorum oraz wizja artystyczna samca (z lewej) i samicy / Clark et al., Ville Sinkkonen

Krokodyl w ciele dinozaura

Trias był epoką ewolucyjnych eksperymentów. Jednym z nich był Labrujasuchus expectatus – dwunożny gad sprzed 210 mln lat, z małymi przednimi kończynami i bezzębnym dziobem. Wyglądem przypominał ornitomimozaury: stworzenia podobne do strusi, które pojawiły się kilkadziesiąt milionów lat później, w kredzie. Mimo łudzącego podobieństwa ten zwierz nie był jednak dinozaurem – należy do zupełnie innej gałęzi, tej samej, która dała początek krokodylom. To przykład konwergencji: dwie niespokrewnione grupy zwierząt niezależnie wypracowały niemal identyczną anatomię. Skamieniałość pochodzi z Ghost Ranch w Nowym Meksyku, gdzie od 20 lat wykopaliska prowadzi zespół z Natural History Museum of Los Angeles County. Pierwszy człon jej nazwy nawiązuje do dawnej hiszpańskiej nazwy tego miejsca – Rancho de los Brujos, czyli Ranczo Czarownic. Expectatus oznacza zaś „oczekiwany”: paleontolodzy znali już dwa gatunki z tej samej grupy – starszy i młodszy – i wiedzieli, że w układance brakuje łączącego je ogniwa. (ij) Ilustracja: Jorge Gonzalez / NHMLAC Dinosaur Institute

Białuchy są świadome swojego istnienia

Białuchy arktyczne mają samoświadomość. Naukowcy udowodnili, że z powodzeniem przeszły test lustra i tym samym dołączyły do innych gatunków rozpoznających własne odbicie: ludzi, delfinów bultonosych, szympansów, bonobo, orangutanów, goryli, słoni azjatyckich czy srok. Białuchy (ssaki morskie z rodziny narwalowatych) mają duże mózgi, a żyjąc w grupach społecznych używają zaawansowanego języka dźwiękowego do komunikacji między sobą, skłoniło to badaczy do sprawdzenia, czy są w stanie rozumieć własne istnienie. W akwarium w Nowym Jorku prowadzonym przez Wildlife Conservation Society przeprowadzono więc standardowy test lustrzany z grupą czterech białuch (trzech dorosłych, jednej młodszej). Podczas sesji bazowych do akwarium z wielorybami wstawiono dwustronne lustro z pleksiglasu oraz przezroczystą powierzchnię kontrolną, a następnie zarejestrowano i przeanalizowano ich reakcje behawioralne. Dwa z czterech wielorybów, córka i matka, wykazały bogaty zestaw zachowań skierowanych ku sobie w obecności lustra. Następnie oznakowano ich ciała nietoksycznymi markerami, przy czym znaki umieszczono w takich miejscach, że były one niemożliwe do obejrzenia przez zwierzę bez użycia lustra. Okazało się, że białuchy zaczęły wykonywać przed swoimi odbiciami nietypowe ruchy (np. specyficznie obracały głowy). Wyniki tego niezwykłego eksperymentu ukazały się właśnie na łamach „PLOS One”. (sw) WIDEO: https://www.youtube.com/watch?v=7-6JF9RWMm8 Foto: Shutterstock

Jak ograniczyć ryzyko pożaru lasu? Zainicjować własny pożar

Wcześniejsze wypalanie nadwyżek wysuszonej biomasy w lasach zmniejszyło o 36 proc. ryzyko pożarów naturalnej roślinności – stwierdzili naukowcy z USA po przeanalizowaniu danych z zachodniej części ich kraju obejmujących lata 2017–2023. Coraz silniejsze susze i coraz częstsze fale upałów przyczyniają się do zwiększenia ilości i intensywności pożarów lasów na świecie. Trend ten nasilił się w dwóch ostatnich dekadach. Czynników zwiększających ryzyko takich zdarzeń jest jednak więcej. Należy do nich również gromadzenie się w lasach coraz większych ilości biomasy, którą karmią się płomienie. W niektórych rejonach próbuje się temu zaradzić, wzniecając kontrolowane pożary, podczas których ogień konsumuje część tego naturalnego paliwa. Nie jest to jednak powszechna praktyka. Analiza, którą publikuje „Science”, wykonana dla zachodniej części USA przez zespół pod kierunkiem Frederika Strabo z University of California, wykazała tymczasem, że usuwanie nadwyżek biomasy zmniejsza częstotliwość pożarów, a także ich rozmiary i intensywność. „Każdy dolar zainwestowany w takie działania profilaktyczne zwrócił się prawie czterokrotnie w unikniętych stratach” – ocenili badacze. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Globalna zagłada roślin i ich regionalne ocalenie

Zmiana klimatu może doprowadzić do zniknięcia 21 proc. gatunków roślin okrytonasiennych – prognozują naukowcy z zespołu, którym kierował Félix Forest, botanik z Royal Botanic Gardens Kew w Londynie. Gdy mowa jest o masowych wymieraniach, niemal zawsze chodzi o zagładę zwierząt, a przecież świat roślin także doznawał strat na takich biologicznych wirażach. Podobnie jest i teraz. Jaka może być skala obecnego kryzysu? Dwie grupy badaczy odpowiadają w najnowszym „Science” na to pytanie, posługując się odmiennymi metodami analizy. Pierwszą odpowiedź już znamy – zniknie co piąta z ok. 335 tys. znanych roślin okrytonasiennych. Drugi zespół naukowy – liderowała mu Junna Wang z Yale University – rozszerzył perspektywę badawczą na całą gromadę roślin naczyniowych, do której przynależą również okrytonasienne. Do analizy wybrano ponad 67 tys. gatunków, stwierdzając, że – w zależności od rozmiarów zmian klimatycznych – zagłada grozi od 7 do 16 proc. z nich. Co ciekawe, badacze doszli do wniosku, że zubożenie flory naczyniowej w skali całego globu może iść w parze ze zwiększeniem jej różnorodności gatunkowej w tych regionach świata, w których odnajdzie najlepsze warunki do przetrwania i zostanie otoczona ochroną. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Ziemniak zmienił historię Andów i ludzki genom

Rdzenni Peruwiańczycy mają wyjątkowo dużo kopii genu AMY1, odpowiedzialnego za produkcję amylazy ślinowej – enzymu trawiącego skrobię. Globalnie ludzie mają zwykle ok. 7 kopii tego genu, a u nich średnia sięga nawet 10. Naukowcy przebadali ponad 3,7 tys. osób z 85 populacji i doszli do wniosku, że nie jest to przypadek. Około 10 tys. lat temu w rejonie jeziora Titicaca zaczęto intensywnie uprawiać ziemniaki, dlatego dobór naturalny zaczął faworyzować osoby lepiej radzące sobie z trawieniem skrobi. Ślady selekcji widać też w genie MGAM, który działa na dalszym etapie rozkładu węglowodanów – ewolucja poprawiła więc cały metaboliczny mechanizm. Niestety jego negatywną konsekwencją jest skłonność do próchnicy. Swoją drogą to odkrycie przypomina, że ewolucja człowieka wcale się nie skończyła. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kiedy bańka się zamyka, a kiedy otwiera

Powstawanie internetowych baniek informacyjnych najczęściej przypisuje się działaniu algorytmów platform społecznościowych lub potrzebie otaczania się ludźmi o podobnych poglądach. Wyniki nowego badania, opublikowane na łamach „PLOS One”, sugerują jednak, że polaryzacja może rodzić się spontanicznie jako rezultat samej dynamiki międzyludzkich interakcji. Wystarczy bowiem, że od czasu do czasu ktoś zniechęcony nadmiarem odmiennych opinii po prostu odejdzie z danej grupy, a ona zacznie się szybko upodabniać pod względem poglądów i przekształci w zamkniętą bańkę. Nie potrzeba do tego ani algorytmów podsuwających zbliżone treści, ani celowego szukania „swoich”. Wystarczy zwykła ludzka skłonność do unikania dyskomfortu. Co ciekawe, symulacje komputerowe ujawniły też pewien paradoks: algorytmy, które zwykle obwinia się o tworzenie baniek, w pewnych warunkach mogą hamować ich powstawanie. Poprzez umiarkowane filtrowanie treści ograniczają bowiem ekspozycję użytkowników na odmienne opinie, co zmniejsza ich poczucie dyskomfortu i zapobiega opuszczaniu zróżnicowanych społeczności. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Po co setki robaków wspinają się jedne na drugie

Tajemnicze „wieże nicieni” – samoorganizujące się struktury, które do tej pory znano wyłącznie z laboratorium – pierwszy raz udało się zarejestrować w naturze, w sadach wokół Konstancji, w Badenii-Wirtembergii. Same robaki je budujące nie były nauce zupełnie obce – od 2007 roku trafiały do kolekcji nematologów w Ameryce Północnej. Brakowało im jednak formalnego opisu taksonomicznego. Badacze z Max-Planck-Institut für Verhaltensbiologie uzupełnili tę lukę i nadali gatunkowi łacińską nazwę Caenorhabditis apta, identyfikując go jako krewniaka słynnego C. elegans – jednego z najlepiej przebadanych organizmów w biologii. W europejskich zbiorach okaz pojawił się dopiero w 2011 roku, krótko po tym, jak chrząszcz truskawkowiec i łyszczynka oczasta dotarły zza oceanu i z zachodniego Pacyfiku. Okazało się bowiem, że nicienie wspinają się tak wysoko, by przyczepić się do większego zwierzęcia – w tym wypadku właśnie do chrząszczy – i odbyć podróż na gapę do nowych siedlisk. (ji) Zdjęcie: Gustavo Alarcon-Nieto / Genes and Behavior Group

Drogi moczowe potrzebują soku żurawinowego

Czy sok z żurawiny to tylko „domowy sposób” na infekcje dróg moczowych? Najnowsze badania w „Applied and Environmental Microbiology” wskazują, że znacząco zwiększa on skuteczność fosfomycyny – kluczowego antybiotyku w walce z bakterią E. coli, odpowiadającej za większość takich infekcji. W ponad 70 proc. badanych przypadków żurawina nie tylko wzmocniła działanie leku, ale też niemal całkowicie zablokowała powstawanie oporności u bakterii. Liczba mikrobów, które potrafiły „uodpornić się” na leczenie, spadła w testach aż 100 tys. razy. Jak to działa? Składniki soku dosłownie „przeprogramowują” bakterie. Zamykają im drogę ucieczki, którą mikroby zwykle modyfikują, by przetrwać atak leku, i zmuszają je do otwarcia innych „drzwi”. Przez to nowe wejście antybiotyk znacznie łatwiej wnika do wnętrza bakterii i skutecznie ją niszczy. Choć wyniki są obiecujące, autorzy podkreślają, że to na razie testy laboratoryjne i nie wiadomo, czy efekt będzie taki sam w organizmie człowieka. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Szczury zestresowanych kolegów unikają. Chyba że są młodzi

Naukowcy zidentyfikowali w mózgu szczurów szlak kluczowy w ocenie sygnałów społecznych i podejmowaniu decyzji o zbliżeniu się bądź unikaniu zestresowanych osobników własnego gatunku. To sieć łącząca dwa obszary mózgu – korę wyspy i korę przedczołową. U gryzoni – podobnie jak u ludzi – kora wyspy jest obszarem, w którym łączą się informacje dotyczące otoczenia i samego siebie. Wysyła ona informacje do kory przedczołowej, która jest kluczowym regionem zaangażowanym w podejmowanie decyzji. W badaniu szczury miały kontakt ze stresującymi się osobnikami. Częściej zbliżały się do młodych, unikając przy tym dorosłych. Zdaniem autorów może to oznaczać, że postrzegają cierpienie młodych jako bardziej pilną sytuację społeczną, wymagającą szybszego działania. Przyszłe, bardziej szczegółowe badania zespołu mają pomóc w opracowaniu strategii leczenia zaburzeń lękowych oraz traumy u ludzi. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Kangury kontra kopytne, czyli jak mogą ewoluować zęby

Trawa to jeden z najbardziej wymagających pokarmów na świecie. Jest twarda, włóknista, a do tego pokryta mikroskopijnymi kryształkami krzemu i kurzem, które działają jak papier ścierny. Kopytne – konie, antylopy, krowy – świetnie sobie z tym radzą. Mają bardzo wysokie korony zbudowane z warstw twardego szkliwa i miękkiej zębiny. Podczas żucia miękka warstwa zużywa się szybciej, a wystające krawędzie twardszej jakby same się ostrzyły. Ruch szczęk jest poprzeczny, a zęby służą latami. Kangury poszły inną drogą. Ich trzonowce są niskie, ale pokryte wyjątkowo grubym szkliwem – jednym z najgrubszych wśród ssaków. Zamiast mleć pokarm na boki, zaciskają paszczę pionowo – aparat pracuje jak gilotyna. Gdy przednie zęby się zetrą, zostają wypchnięte, a z tyłu wysuwają się kolejne. Ich przodkowie już 25 mln lat temu mieli nieco grubszą powłokę na trzonowcach. Gdy australijskie lasy ustąpiły trawom i dieta się zmieniła, ewolucja poszła dalej tą samą ścieżką zamiast wymyślać uzębienie od nowa. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Jak oddychały trylobity? Zagadka sprzed 253 mln lat rozwiązana

Przez ponad 270 mln lat trylobity królowały w oceanach – znamy ponad 22 tys. gatunków. Ponieważ te stawonogi wyginęły 252 mln lat temu, nie do końca wiadomo, jak pobierały tlen. Jedna z teorii mówi, że zewnętrzna część odnóży (egzopodyt), pokryta cienkimi blaszkami, tzw. lamelami, to właśnie skrzela służące do wymiany gazowej. Wykorzystując najnowsze techniki, badacze z Harvard University stworzyli modele 3D egzopodytów i obliczyli pole tych struktur u 11 gatunków. Okazało się, że ich powierzchnia rośnie wykładniczo wraz z wielkością ciała – ale nie przez dodawanie nowych blaszek, lecz przez ich wydłużanie. U gigantycznej Redlichia rex pojedyncza blaszka miała ponad 11 mm. Po porównaniu stosunku powierzchni skrzeli do masy ciała wykazano, że u trylobitów wynosił on 175–759 mm²/g, co mieści się w zakresie współczesnych krabów (500–1367 mm²/g) i skrzypłoczy (1124 mm²/g). Narządy oddechowe tych pradawnych stawonogów przypominają te u dzisiejszych gatunków morskich – a to oznacza, że były w pełni wystarczające do pobierania tlenu z wody. (ji) Zdjęcie: https://royalsocietypublishing.org/rsbl/article/22/4/20260071/481402/Lamellar-surface-area-calculations-support

Skorpion żądli metalicznie

Szczypce i kolec jadowy skorpionów to jedna najpotężniejszych broni w świecie przyrody. Te pajęczaki używają ich do obrony przed drapieżnikami oraz unieruchamiania zdobyczy. Niektóre gatunki żądlą tylko wtedy, gdy ofiara jest trudna do obezwładnienia samymi szczypcami, inne używają jadu bez względu na jej gabaryty. Wiedziano, że żądła i szczypce niektórych skorpionów zawierają zwiększające twardość śladowe ilości metali, ale brakowało dokładniejszych badań. Naukowcy z Smithsonian Institution za pomocą mikroskopii elektronowej i analizy rentgenowskiej przyjrzeli się 18 gatunkom tych pajęczaków, by odkryć wzorce rozmieszczenia metali w szczypcach i żądłach. Okazało się, że na czubku tego ostatniego jest cynk, zaś poniżej dominuje mangan. Jeśli chodzi o szczypce, to w ruchomym segmencie zewnętrznym wykryto albo sam cynk, albo połączenie cynku z żelazem. Metale znaleziono tylko w ząbkach na krawędziach szczypiec – wzmacniają część, która jest najbardziej narażona na naprężenia podczas chwytania ofiary. (rj) Zdjęcie: Ben Marcus/Smithsonian Institution

Selfie zdradza wiek i stan?

Naukowcy z Mass General Brigham sugerują, że tak. Opracowali narzędzie AI o nazwie FaceAge, które ocenia wiek biologiczny na podstawie zdjęć twarzy. Stwierdzają, że kluczowe jest nie tylko to, jak staro wyglądamy, lecz także to, jak szybko nasza twarz zmienia się w czasie leczenia. Przeanalizowali dane 2276 pacjentów onkologicznych i odkryli, że ich twarze starzały się średnio o 40 proc. szybciej, niż wynikałoby to z ich wieku chronologicznego. To właśnie szybki postęp starzenia w trakcie terapii był sygnałem ostrzegawczym o gorszych rokowaniach. Autorzy sugerują, że zdjęcia odzwierciedlają procesy takie jak uszkodzenia DNA czy starzenie komórkowe. Mają nadzieję, że w przyszłości ta technologia pomoże lekarzom lepiej dobierać terapię, a zdrowym osobom – sprawdzać w czasie rzeczywistym, czy np. zmiana stylu życia faktycznie „odmładza” ich organizm od środka. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Po pierwszym nowotworze nie powinno się tracić czujności

Naukowcy przeanalizowali dane 3,3 mln osób z USA i pokazali, że ryzyko kolejnego pierwotnego nowotworu zależy od wieku w chwili pierwszej diagnozy, płci i typu pierwszego raka. W całym materiale odnotowano ponad 510 tys. kolejnych nowotworów, co pokazuje skalę problemu. Najwyższe ryzyko zaobserwowano u osób zdiagnozowanych w starszym wieku, a mężczyźni mieli je na ogół wyższe niż kobiety. Szczególnie dotyczyło to ozdrowieńców po raku płuca, pęcherza i czerniaku skóry. Badacze zwracają tu szczególną uwagę na kobiety po nowotworze płuc – u nich ryzyko wzrosło o 60 proc. Za ten obraz mogą odpowiadać zarówno dawne ekspozycje pokoleniowe, jak i styl życia czy genetyka. Naukowcy sugerują, że opieka nad pacjentami, którzy pokonali raka, powinna opierać się na analizie ryzyka rozwoju kolejnego nowotworu. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Ćmy prowadzą chemiczną wojnę o samice

Gdy samiec nocnego motyla Mythimna separata wyczuje feromony potencjalnej partnerki, zaczyna produkować benzaldehyd. Substancja ta wnika do receptorów węchowych rywali i blokuje je. Efekt? Konkurenci po prostu przestają wyczuwać samice. Co więcej, im więcej konkurentów znajduje się w pobliżu, tym intensywniejsza produkcja tego związku i ostrzejsza wojna chemiczna. Naukowcy potwierdzili to zjawisko mierząc impulsy elektryczne neuronów węchowych, śledząc przepływ wapnia w komórkach nerwowych w czasie rzeczywistym oraz symulując komputerowo interakcje między cząsteczkami benzaldehydu a receptorem na poziomie atomowym. To pierwszy tak dobrze udokumentowany przypadek „sabotażu zapachowego” u owadów. Zrozumienie tego procesu może pomóc w opracowaniu biologicznych metod zwalczania szkodników, które zamiast trujących pestycydów wykorzystają naturalne słabości owadziego systemu komunikacji. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Otyłość nie znika po schudnięciu. Przynajmniej nie dla układu odpornościowego

Limfocyty T pomocnicze (CD4) zachowują pamięć o otyłości zapisaną w metylacji DNA – wykazał europejski zespół badaczy. Ten zapis może utrzymywać się nawet do 10 lat po schudnięciu. W tle działają dwa procesy: autofagia, czyli komórkowe „sprzątanie”, oraz starzenie się komórek odpornościowych. Autorzy wskazują, że kluczową funkcję w tym mechanizmie pełni palmitynian. To nasycony kwas tłuszczowy, powszechny w diecie wysokotłuszczowej, który zmienia właściwości fizyczne limfocytów. To z kolei wpływa na przekazywanie sygnałów do jądra komórkowego i „programuje” komórki na stan zapalny. Nawet po utracie kilogramów białe krwinki mogą więc przez lata nosić epigenetyczny „ślad” nadmiaru masy ciała. Naukowcy widzą tu jednak potencjał terapeutyczny. W przyszłości mogłyby pojawić się leki pomagające szybciej „wyciszać” ten pamięciowy zapis w układzie odpornościowym. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Arktyka topnieje, a my wiercimy coraz głębiej

Pierwszy atlas złóż ropy i gazu w Arktyce właśnie ujrzał światło dzienne – opracował go zespół z Università degli Studi di Padova. Skala eksploatacji jest oszałamiająca: ponad 500 tysięcy km kw. objętych koncesjami – obszar porównywalny z Hiszpanią. Na tym terenie działa 44 tys. odwiertów, ciągnie się 40 tys. km rurociągów i prawie 2 mln km linii sejsmicznych. 73 proc. tych terenów leży na ziemiach ludów rdzennych. Ponad 7 proc. nachodzi na obszary chronione. A na Alasce niemal 90 proc. dzierżaw pokrywa się z zasięgiem niedźwiedzi polarnych, karibu i nurów żółtodziobych – wszystkich trzech gatunków jednocześnie. Do tego Rosja odpowiada za 91 proc. arktycznej produkcji. Z analiz wynika, że sama eksploatacja już działających rosyjskich złóż – bez uruchamiania kolejnych – przekroczy do 2050 r. dopuszczalny limit emisji CO₂ o 200–300 proc. To klasyczne błędne koło. Arktyka ociepla się cztery razy szybciej niż reszta planety. Topniejący lód odsłania nowe tereny pod wiercenia, te przyspieszają ocieplenie, a ono topi jeszcze więcej lodu. Autorzy stawiają sprawę jasno: jeśli cele klimatyczne mają mieć jakikolwiek sens, arktyczne paliwa kopalne muszą zostać pod ziemią. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Sztuczna inteligencja „mówi” wyraźniej

Naukowcy stworzyli tzw. „klony” – odtworzyli za pomocą algorytmów głosy 10 osób. Osiemdziesięciu uczestników słuchało tekstów „oryginalnych” i wygenerowanych przez AI przy różnych poziomach hałasu w otoczeniu. Choć słuchacze w 70,4 proc. przypadków potrafili odróżnić maszynę od człowieka, cyfrowa wersja była oceniana jako bardziej zrozumiała. Rzecz w tym, że algorytmy optymalizują parametry akustyczne, czyniąc głos „wygładzonym” i stabilniejszym pod względem wysokości dźwięku oraz struktury harmonicznej. Odkrycie ma ogromne znaczenie dla rozwoju technologii wspomagających osoby z niepełnosprawnościami. Wyraźniejsze „klony głosów” mogą zrewolucjonizować aparaty słuchowe oraz metody komunikacji u osób, które straciły głos w wyniku chorób neurodegeneracyjnych lub nowotworów. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Australijski dinozaur miał zębaty pysk i nos jak u ogara

Muttaburrasaurus langdoni – paleontologiczny symbol Queensland z Australii – właśnie przeszedł naukową rewolucję. Naukowcy prześwietlili jego czaszkę za pomocą tomografii neutronowej, tworząc szczegółowe modele 3D. Ten 8-tonowy kolos miał zęby na końcu pyska, dzięki którym mógł precyzyjnie wybierać liście i nasiona, a może nawet podjadać skorupiaki. Proporcje kanałów półkolistych w uchu wewnętrznym – biologicznego żyroskopu odpowiedzialnego za równowagę – przypominają te u Tyrannosaurus rex i innych gatunków dwunożnych, co wskazuje, że gigant biegał na dwóch nogach. Jego nos miał wyjątkową budowę – skrywał kości tworzące komory, które spowalniały wdychany strumień. Im dłużej krążył on wewnątrz, tym więcej zapachów wychwytywał. Zmysł powonienia mógł być zatem dla niego kluczowy, co potwierdzają opuszki węchowe – jedne z największych wśród wszystkich dinozaurów. Muttaburrasaurus żył 96 mln lat temu nad śródlądowym morzem. Skany ujawniły w jamie nosowej zagadkowy boczny dół – strukturę podobną do tej, w której współczesne jaszczurki morskie mają gruczoły usuwające nadmiar soli. Jeśli pełnił tę samą funkcję, ten roślinożerca miał wbudowany filtr do odsalania pokarmu. (ji) Zdjęcie: 10.17602/M2M786923

Odgłos deszczu budzi nasiona ryżu

Naukowcy z MIT stwierdzili, że odgłos spadających kropli skutecznie wytrącał nasiona ze stanu spoczynku, pobudzając je do kiełkowania w szybszym tempie w porównaniu z nasionami, które nie były wystawione na działanie takich wibracji. Według badaczy woda uderzająca o grunt generuje drgania, na które reagują statolity – maleńkie organelle znajdujące się w nasionach i odpowiedzialne za odczuwanie grawitacji. „Zaczynają się one przemieszczać, dając sygnał nasionom do wzrostu i kiełkowania” – mówi Nicholas Makris, główny autor eksperymentu. Jego wyniki publikuje dziś czasopismo „Scientific Reports”. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

W czasach dynastii Qing dbano o słabszych

Rozszczep wargi i podniebienia, który dziś się operuje, w XVIII w. oznaczał walkę o przetrwanie od pierwszych dni życia. Prowadzić ją musiał chłopak w wieku 16–18 lat, którego czaszkę znaleziono na cmentarzysku Wenchi w północnych Chinach. Miał on jednostronny rozszczep wargi i obustronny podniebienia, a także zdeformowaną przegrodę nosową, co utrudniało mu jedzenie, oddychanie i mówienie. A jednak przeżył kilkanaście lat. Co więcej, został pochowany w grobowcu rodzinnym, z darami i w towarzystwie dorosłej kobiety. Nic nie wskazuje na wykluczenie – przeciwnie, wszystko sugeruje, że był pełnoprawnym członkiem swojej społeczności, pomimo że jego przetrwanie było możliwe tylko dzięki opiece innych. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Folia, którą wzmacnia stabilizacja

Folia miedziana to istotny materiał w przemyśle elektronicznym – służy jako podstawowe podłoże przewodzące oraz kolektor prądu. Z uwagi na miniaturyzację technologii, rośnie zapotrzebowanie na jak najcieńsze struktury, tyle że te tracą na wytrzymałości i przewodności. Nowa technika pozwala wytwarzać metodą elektrodepozycji folie o grubości zaledwie 10 mikrometrów. Wykorzystano tu zjawisko stabilizacji przez domeny –w folii oprócz atomów Cu znalazły się też lekkie atomy takie jak tlen i węgiel. Kontrolowane wprowadzanie tych domieszek doprowadziło do powstania równomiernych nano-domen (<60 nm), które ograniczyły migrację ziaren w strukturze miedzi, nadając folii wyjątkową przewodność i stabilność termiczną. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Duże jaja, krótsze życie. Przepiórki rozstrzygnęły spór biologów

Przez sześć pokoleń przepiórki japońskie (Coturnix japonica) selekcjonowano w dwóch liniach: H (od high) – składające duże jaja, czyli mocno inwestujące w potomstwo, oraz L (od low) – znoszące jaja małe. Badacze z Universität Zürich hodowali ptaki w identycznych warunkach: ta sama karma, te same woliery, ta sama opieka. Linia H żyła zauważalnie krócej. Jako młode dorosłe samice radziły sobie tak samo dobrze jak krewniaczki z grupy L – ich wyjściowa kondycja była porównywalna. Różnica pojawiła się z wiekiem: u ptaków z linii H ryzyko śmierci z każdym rokiem znacznie wzrastało. Wcześniejsze prace tego samego zespołu pokazały, że te osobniki mają też słabszą odporność, gorzej naprawiają DNA i tracą telomery w przyspieszonym tempie. Wszystko to układa się w spójny obraz organizmu, który szybko się starzeje. Sześć pokoleń wystarczyło, by potwierdzić to, o czym biolodzy spierali się od dekad: intensywna inwestycja w rozmnażanie naprawdę skraca życie – i jest to zapisane w genach. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Sędzia piłkarski patrzy powtórnie i zmienia zdanie

Analiza ponad 1500 meczów angielskiej Premier League ujawniła zaskakującą prawidłowość dotyczącą systemu VAR: sędziowie aż w 95 proc. przypadków odwoływali swoją pierwotną decyzję po obejrzeniu powtórki na bocznym monitorze. Co istotne, na ich werdykty nie miały statystycznie istotnego wpływu ani wielkość widowni, ani wynik meczu, ani to, czy oceniana sytuacja dotyczyła drużyny gospodarzy czy gości. Okazuje się jednak, że wśród nielicznych utrzymanych decyzji nieproporcjonalnie wiele dotyczyło właśnie drużyny domowej. Badacze nie wykluczają, że przyczyną może być to, że monitor zazwyczaj jest ustawiony w pobliżu trybun kibiców gospodarzy, co potencjalnie może oznaczać, że sędzia nieświadomie czuje presję. Jako rozwiązanie proponują przeniesienie urządzenia do tunelu, z dala od trybun, przy zachowaniu transmisji wideo dla przejrzystości procesu ponownej oceny wydarzeń na boisku. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Niedźwiedź z południa 9,6 tys. temu wędrował nietypowo

Udało się odczytać genom niedźwiedzia brunatnego sprzed 9,6 tys. lat – i to wyłącznie z osadów jeziornych w północnej Szwecji. W dodatku pochodzi on od jednego osobnika, co także jest wyjątkowe, bo pozyskiwany w taki sposób materiał zwykle jest mieszanką wielu zwierząt, które kiedyś przewinęły się przez okolicę. DNA jądrowe zachowało się w formie szczątkowej, ale i to wystarczyło do ustalenia płci (samiec), sprawdzenia pokrewieństwa z innymi osobnikami oraz potwierdzenia wieku próbki. Według dotychczasowego modelu te zwierzęta wróciły do Skandynawii po epoce lodowcowej z dwóch stron: od południa i od północnego wschodu, przez Finlandię. I dziś te dwie populacje stykają się w środkowej Szwecji. Tymczasem badany samiec – znaleziony 280 km na północ od tej granicy – nosi ślady linii południowej. Był więc albo samotnym wędrowcem, albo świadkiem czasów, gdy współczesny podział skandynawskich niedźwiedzi jeszcze nie istniał. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Świstunka leśna prowadzi dom otwarty

Gniazda świstunki leśnej zbudowane w Puszczy Białowieskiej Międzynarodowy badał zespół pod kierownictwem Marty Maziarz z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN. Ptak ten zakłada je na ziemi, przez co łatwo mogą się do nich dostać bezkręgowce żyjące w ściółce, a nawet glebie. Okazuje się, że one nie tylko zachodzą do gniazd mimochodem, ale są to miejsca szczególnie atrakcyjne. W gniazdach znajdowano kilkakrotnie więcej bezkręgowców niż w otaczającej je ściółce i nie chodzi tylko o te, które mogą pasożytować na ptakach, ale m.in. mrówki. Naziemne gniazda takich ptaków jak świstunki są więc mikrocentrami bioróżnorodności. (pp) Zdjęcie: Shutterstock

Czy warto karać „gapowiczów”? Naukowcy mają wątpliwości

W ciekawym eksperymencie wykorzystano tzw. grę dobra publicznego, która polega na tym, że każdy uczestnik otrzymuje pewną sumę pieniędzy, a następnie decyduje, ile chce wrzucić do wspólnej puli. Jej zawartość jest później mnożona (np. podwajana) oraz dzielona po równo pomiędzy wszystkich uczestników (było ich w sumie 7 tysięcy), niezależnie od ich indywidualnego wkładu. Zatem grupa zyskuje najwięcej, jeśli wszyscy są hojni. Pojedynczy gracze mogą wyjść najlepiej na „jeździe na gapę”, czyli gdy nic nie wrzucą do wspólnej puli. Można więc wprowadzić możliwość karania egoistów – co sprawdzili badacze. Okazuje się jednak, że skutki były skrajnie różne: od około 43-procentowego wzrostu do około 44-procentowego spadku łącznych wypłat (payoffów) całej grupy. Na tak drastyczne różnice wpływało wiele czynników, którymi manipulowano podczas eksperymentu. Aczkolwiek skuteczność sankcji zależała przede wszystkim od możliwości komunikacji między uczestnikami gry, która wyraźnie zwiększała skuteczność sankcji i współpracy (ten jeden czynnik odgrywał trzykrotnie większą rolę niż pozostałe). Przy okazji naukowcy wytrenowali również algorytm, który znacznie trafniej niż człowiek potrafił przewidzieć, czy w danej sytuacji kary faktycznie posłużą wspólnocie. (mr)

Implanty oczyszczą samonapędzające się nanoroboty

Kiedy na wszczepie stomatologicznym pojawi się biofilm (kolonie bakterii i innych drobnoustrojów), może go trwale uszkodzić. Zwykłe szczotkowanie nie usunie mikrobów z najgłębszych szczelin. Biofilm wydziela jednak pewną ilość nadtlenku wodoru, który można wykorzystać jako paliwo dla nanobotów. Tutaj użyto nanocząstek galu pokrytych manganem. Mangan wywołuje rozkład H2O2 na tlen i wodę, co tworzy siłę odrzutu, dzięki której nanoroboty docierają do najskrytszych zakamarków. Jony galu działają przy tym bakteriobójczo, dodatkowo wzmacniając efekt. Badania są na wczesnym etapie, ale testy in vitro wykazały, że nanoroboty są skuteczne i bezpieczne dla implantów. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Osoby z celiakią nie muszą się bać pocałunków

To zdanie brzmi jak żart, ale dla osób z chorobą trzewną to bardzo ważna informacja. Nawet śladowe ilości glutenu mogą bowiem wywołać stan zapalny jelit i prowadzić do ich uszkodzenia. Nowe badanie opublikowane przez „American Gastroenterological Association” przynosi uspokajające wnioski. W eksperymencie wzięło udział 10 par. Partner bez celiakii jadł krakersy, a następnie całował osobę chorą. W 90 proc. przypadków ilość glutenu w ślinie była poniżej progu uznawanego za bezpieczny (20 ppm), a w 10 proc. go przekraczała. Nawet wtedy ilość połkniętego glutenu przez osobę chorą pozostawała jednak znikoma. Co więcej, zagrożenie praktycznie całkowicie eliminowało wypicie szklanki wody przed pocałunkiem. Wniosek? Ryzyko jest bardzo niskie i łatwe do ograniczenia. (pm)

Łodziki: żywe skamieniałości, które wolą być niżej

Współczesne Nautilidae były śledzone – w siedmiu lokalizacjach Indo-Pacyfiku za pomocą miniaturowych nadajników akustycznych mocowanych na muszlach. Okazało się, że dorosłe osobniki niemal wszystkich gatunków gromadzą się na zbliżonej głębokości – ok. 200 m. Analizy izotopów tlenu z muszli pokazały z kolei, że młode wykluwają się na 100–200 m, następnie schodzą na 350–400 m do lodowatych wód, gdzie spędzają kilkanaście lat, by dopiero po osiągnięciu dojrzałości płciowej wrócić w cieplejsze, płytsze rejony i złożyć jaja. Gdy w jednym miejscu żyją dwa gatunki – rzadki Allonautilus scrobiculatus i Nautilus pompilius – dzielą się przestrzenią. Te pierwsze trzymają się płycej, w pobliżu stromych zboczy, wykonując regularne migracje dobowe. Drugie nurkują głębiej i poruszają się chaotycznie. Porównanie z 18 wymarłymi gatunkami pokazało, że dzisiejsi przedstawiciele tej rodziny głowonogów rosną w znacznie chłodniejszej wodzie niż ich przodkowie – prawdopodobnie chronią się w głębinach przed drapieżnikami. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Przodek pająków jest starszy o 20 mln lat

Szczękoczułki – chwytne, często jadowite narzędzia przy pysku – to fundamentalna cecha pająków, skorpionów i skrzypłoczy, grupy liczącej dziś ponad 120 tys. gatunków. Do tej pory jej powstanie datowano – na podstawie skamieniałości z bioty Fezouata w Maroku –na około 480 mln lat temu. Starszych okazów szczękoczułkowców nie odkryto – aż do teraz. Ośmiocentymetrowy kambryjski stawonóg Megachelicerax cousteaui właśnie zmienił tę historię. Skamieniałość leżała w muzeum od 1981 r., zanim ktokolwiek odkrył jej tajemnicę. Ma tarczę głowy i dziewięć segmentów ciała, sześć par odnóży do żerowania i czucia oraz struktury oddechowe pod ciałem – łudząco podobne do skrzeli współczesnych skrzypłoczy. Najbardziej niezwykłe są szczypce przy pysku i podział ciała na dwie wyspecjalizowane części – identyczne jak u ich dzisiejszych krewnych. Ten schemat anatomiczny ukształtował się niemal natychmiast po kambryjskiej eksplozji życia – i cofa historię całej grupy o 20 milionów lat. (ji) Zdjęcie: Rudy Lerosey-Aubril

Kiedy pies cierpi, człowiek musi być uważny

Opiekunowie czworonogów szybko dostrzegają u nich wyraźne sygnały bólowe, np. kulawiznę. Cierpienie często objawia się jednak subtelniej: pies staje się mniej chętny do zabawy lub bardziej niespokojny. Wiele takich zachowań mylnie przypisuje się stresowi lub strachowi – co opóźnia realną pomoc. Tymczasem niewykryty dyskomfort może wywoływać problemy behawioralne, w tym agresję. Zespół z Universiteit Utrecht zbadał, jak dobrze ludzie rozpoznają przejawy złego samopoczucia u swoich podopiecznych. Okazuje się, że kluczowe jest połączenie doświadczenia i uważności: osoby, które same zmagały się z bólem, częściej wychwytują drobne zmiany w zachowaniu zwierzęcia. A ci, których czworonogi wcześniej chorowały, szybciej łączą niepokojące symptomy z problemem zdrowotnym. Istotną funkcję pełni też edukacja – zwłaszcza kontakt z weterynarzem. (jk) Zdjęcie: Shutterstock

Pszczoły miodne i patogeny: możliwość manipulacji

Naukowcy zaobserwowali podczas eksperymentów terenowych, że robotnice chętniej sięgały po roztwór sacharozy zawierający wysokie stężenie wirusa deformacji skrzydeł (DWV) niż po czysty lub z niewielką dawką patogenu. Co istotne, wykluczyli przy tym możliwość, że owady reagowały po prostu na dodatkowe białko lub chemiczne pozostałości po laboratoryjnym procesie izolacji wirusa. Z kolei w warunkach laboratoryjnych młode pszczoły wykazywały bardziej zmienne preferencje, uzależnione od pory roku oraz rodzaju patogenu (testowano m.in. BQCV i CBPV). Choć wciąż nie wiadomo, jak owady „wykrywają” wirusy w pożywieniu, odkrycie to sugeruje zaskakujący mechanizm: patogen manipuluje zachowaniem żywiciela, skłaniając go do wybierania skażonego pożywienia. Może to mieć kluczowe znaczenie dla zrozumienia dynamiki chorób dziesiątkujących populacje zapylaczy. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Sadzenie drzew wokół lasów ma wpływ pozytywny

Im mniejszy jest las, tym większe znaczenie ma jego otoczenie – sugerują wyniki badań opublikowanych w PNAS. Grupa naukowców na setkach przykładów z subtropikalnych i tropikalnych rejonów Azji, Afryki i obu Ameryk wykazuje, że poprawa krajobrazu wokół niedużych kompleksów leśnych może znacznie zwiększyć ich bioróżnorodność. Przez poprawę krajobrazu rozumieją oni przede wszystkim sadzenie drzew na terenach rolniczych sąsiadujących z lasami. Obiektem obserwacji badaczy były ptaki. Stwierdzono, że ich bogactwo gatunkowe oraz liczebność populacji były wielokrotnie większe tam, gdzie funkcjonowały strefy zagajników i zarośli śródpolnych łączące poszczególne „leśne wyspy”. Gdy las od takich korytarzy odcięto, jego awifauna w ciągu paru lat znacznie ubożała. „Przywracanie lasów i sadzenie nowych jest oczywiście kluczowe, ale nie należy zapominać o ich otoczeniu. Tam, gdzie krajobraz kulturowy staje się przyjazny dla gatunków leśnych, one chętnie powracają” – komentują badacze. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Guido Alfani: Zamiast systemu pociągania miliarderów do odpowiedzialności za bieg rzeczy, mamy „filantropię”

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Kuźmina, Szurmiński: Dezinformację da się ograniczyć. Klucze to wiedza i panowanie nad kciukiem

Kazimierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.