pulsar poleca: „Wiedza i Życie” na październik

Mikrofauna z koszmarów | Kolizje galaktyk | Ewolucja ekstremalna | Ginące płuca Sahary | Paskosusły ciągle czujn. Te i wiele innych tematów przygotowała dla was redakcja „Wiedzy i Życia”.

Marek Konarzewski: Państwa, do których aspirujemy, inwestują w naukę i technologie. My mamy mentalny problem

Mam apel do naszego środowiska: nie zniechęcajmy się i nie obrażajmy na polityków. Nie możemy zamilknąć – mówi prof. dr hab. Marek Konarzewski, prezes Polskiej Akademii Nauk w kadencji 2023–26. Rozmawia Katarzyna Czarnecka. [Artykuł także do słuchania]

Sacrum na sterydach, czyli jak sprośna komedia Plauta stała się opowieścią biblijną, zniknęła i pojawiła się w Bibliotece Narodowej

– Kiedy przeczytałem e-mail, odstawiłem drinka i wpatrywałem się w stronę tytułową skanu. „Więc ta książka naprawdę istnieje!” – myślałem – wspomina Mike Fontaine. Trudno mu się dziwić. Od kilkunastu lat tropił zaginione teksty Johannesa Burmeistera. „Asinarię” znalazł Tymoteusz Mikołajczak z Zakładu Starych Druków BN. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Nagroda Nobla 2026 z fizyki: Francis Halzen. Z archiwum Scientific American: Posłańcy z nieba

Dzięki nowej metodzie wielonośnikowej, polegającej na jednoczesnej rejestracji promieniowania elektromagnetycznego, cząstek i fal grawitacyjnych powstałych w trakcie tego samego zjawiska kosmicznego, astronomowie zyskali pełniejszy obraz największych tajemnic Wszechświata. Pisze Ann Finkbeiner.

Cyprys saharyjski walczy o przetrwanie. Naukowcy robią wszystko, żeby mu pomóc

To jeden z najrzadszych i najbardziej fascynujących gatunków drzewiastych na świecie. W stanie dzikim zachowała się zaledwie garstka tych drzew – 221 okazów, które nadal stawiają czoła ekstremalnym warunkom. Oprócz cyprysa saharyjskiego w basenie Morza Śródziemnego obecne są dwa inne blisko spokrewnione z nim gatunki: cyprys wiecznie zielony, naturalnie występujący we wschodniej części regionu śródziemnomorskiego, oraz atlaski, rosnący wyłącznie w marokańskich górach Atlas. Piszą Katarzyna Sękiewicz i Piotr Kosiński. [Artykuł także do słuchania]

Najlepszy system do trzymania AI w ryzach to autorytaryzm czy wręcz faszyzm? Apokalipsę mogą sprowadzić na ludzkość ci, którzy tak myślą

Sam Altman, Peter Thiel, Alex Karp, Elon Musk (warto przypomnieć sobie jego „rzymski salut”) i wielu innych napawają się wizją Superinteligencji, która zmiecie stary porządek świata, likwidując m.in. dotychczasowe relacje między światem pracy i kapitałem, eliminując po prostu miliony „zbędnych” stanowisk. Papież, wybitni badacze, politycy, a nawet szefowie korporacji technologicznych apelują, żeby coś zrobić, zanim będzie za późno. Pisze Edwin Bendyk. [Artykuł także do słuchania]

Pożegnanie z Arktyką. Regularne połączenie morskie przez Przejście Północno-Wschodnie to zła wiadomość dla środowiska

Sto rejsów tranzytowych w ciągu sezonu nie wydaje się liczbą dużą – tyle przepływało w dwa dni przez Kanał Sueski w dobrych czasach, gdy Huti nie atakowali statków na Morzu Czerwonym. Przyrodnicy uważają jednak, że jest to o sto za dużo. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

200 lat obserwacji rozkładu w naukowym planie. Cel: poznanie procesów, które ujawniają ścięte pnie

Większość ludzi postrzega martwe drzewa jako problem, zmarnowany zasób albo przeszkodę, o którą można się potknąć. Naukowiec widzi w nich źródło cennych informacji. [Artykuł także do słuchania]

Odmrożone zagrożenie, czyli jakie patogeny kryją się w kościach, mumiach i odpadkach

Naukowcy coraz częściej mają dostęp do DNA mikroorganizmów sprzed tysięcy lat. Niebezpieczeństwa powrotu dawnych chorób w tej chwili nie widać. Co przyniesie przyszłość? Nie wiadomo. [Artykuł także do słuchania]

Dobrze prześwietleni pracusie, czyli czym właściwie są probiotyki

Używamy tego określenia szczodrze, mając na myśli nie tylko produkty z apteki, ale także fermentowaną żywność. Termin ten jest jednak zarezerwowany tylko dla szczególnych rodzajów bakterii.

Niewiele brakowało, by żubr wyginął. Przetrwał dzięki kilku osobnikom i dużej dozie szczęścia

Ostatnie wolne sztuki ustrzelono w Puszczy Białowieskiej (1919 r.) i na Kaukazie (1927 r.). Szczęśliwie z osobników przetrzymywanych w ogrodach zoologicznych w mniej niż 100 lat udało się odtworzyć dziko żyjącą populację. I tu już mówimy o sztandarowym sukcesie ochrony przyrody XX w., bo przecież największy ssak lądowy Europy wrócił do lasów. [Artykuł także do słuchania]

Nawozy azotowe są jednocześnie niezbędne i potencjalnie szkodliwe dla środowiska. Jak mądrze je stosować, naukowcy pytają Naturę

Azot jest jednym z najważniejszych składników pokarmowych roślin, ale mogą one wykorzystać tylko ograniczoną jego ilość. Gdy nawozów stosuje się zbyt dużo lub w niewłaściwym czasie, nadmiar związków azotu nie zostaje pobrany przez rośliny. A wtedy – zamiast wspierać wzrost upraw – zaczyna krążyć w środowisku, prowadząc do niekorzystnych zmian. [Artykuł także do słuchania]

Craig Venter: Jeśli boisz się ryzyka, nie wybieraj zawodu naukowca

To właśnie było moją najmocniejszą stroną – łączenie złożonych koncepcji, dostrzeganie kolejnych kroków i ustalanie, jakie problemy trzeba rozwiązać oraz na jakie pytania odpowiedzieć, aby tam dotrzeć – mówił w ostatnim wywiadzie, na miesiąc przed śmiercią. Był pionierem badań w dziedzinie genomiki człowieka i biologii syntetycznej, dzięki czemu znalazł się w centrum uwagi, ale jednocześnie zyskał opinię „kontrowersyjnego”. [Artykuł także do słuchania]

Było napojem bogów, darem i pieniądzem. Oto krótka historia kakao, która ma nieocenione znaczenie dla przyszłości

Dzieje kakao to zapis dziejów ludzkości. A dzięki badaniom DNA i najnowszym technologiom coraz więcej o nim wiemy. Ta wiedza może dziś pozwolić uratować czekoladę. [Artykuł także do słuchania]

Mary Shelley ożywia zwłoki piórem. Inni próbują za pomocą prądu – oczywiście w imię nauki

Na początku XIX w. granica między śmiercią pozorną a nieodwracalną była jednak znacznie mniej jasna. Wyobraźnię całej epoki rozpalały popularne w tamtym czasie pokazy galwanistyczne, podczas których wstrząsane elektrycznością zwłoki wykonywały makabryczne gesty. Jedni byli zafascynowani, inni przerażeni. [Artykuł także do słuchania]

Amerykańskie małże słodkowodne znalazły się na skraju zagłady. Odpowiedź na pytanie, dlaczego, nie jest jednoznaczna

Około jednej dziesiątej z 300 gatunków występujących w Ameryce Północnej już wyginęło, a jedna trzecia pozostałych znajduje się na listach organizmów zagrożonych lub narażonych na wyginięcie. Rzecz jest bardziej zagadkowa, niż mogłoby się wydawać. [Artykuł także do słuchania]

Kora: Chroni rośliny, pomaga ludziom. Jej złoty wiek może być dopiero przed nami.

Zewnętrzna część pnia czy konaru drzewa lub krzewu może stać się bardzo ważnym surowcem. Ponieważ jest materiałem odnawialnym, nietoksycznym i biodegradowalnym, jej szersze wykorzystanie jako zamiennika syntetycznych produktów sprzyjać będzie ochronie środowiska. [Artykuł także do słuchania]

Usuwanie odpadów to jedna z podstawowych funkcji snu. I może chronić przed demencją

Gdy ludzkie mózgi pracują i rozmyślają przez cały dzień, wytwarzają odpady – nadmiar białek i innych cząsteczek, które mogą być toksyczne, jeśli nie zostaną usunięte. Wśród tych białek znajdują się amyloid beta i tau, kluczowe czynniki napędzające chorobę Alzheimera. Do niedawna było całkowicie niejasne, w jaki sposób mózg usuwa te potencjalnie neurotoksyczne „śmieci”. [Artykuł także do słuchania]

„My” kontra „oni”, czyli jak rozpętała się małpia wojna domowa

Największa znana na świecie grupa szympansów niedawno uwikłała się w śmiertelny konflikt. Podobnie jak w przypadku klasycznej wojny domowej grupa rozpadła się na dwie części. Następnie członkowie jednej frakcji zaczęli zabijać dawnych członków grupy należących do drugiej strony – piszą badacze w „Science”. To niezwykle rzadkie wydarzenie: naukowcy szacują, że społeczności szympansów dzielą się średnio raz na 500 lat. [Artykuł także do słuchania]

Kot i kat. O drastycznych i humanitarnych metodach radzenia sobie ze zwierzętami, które zabijają inne zwierzęta

Koty są niebezpieczne dla innych gatunków, często zagrożonych wyginięciem. To w dużej mierze wina człowieka. On zaś decyduje: zabójcę należy wyeliminować. Pisze Robert Jurszo. [Artykuł także do słuchania]

AI trafnie diagnozuje. Jej wykorzystanie w praktyce może jednak być jak wprowadzanie na rynek nie do końca przebadanego leku

Algorytmy mogą rozładować kolejki w szpitalach, nie wolno jednak zapominać o poważnych skutkach ubocznych. A złota zasada medycyny brzmi: „Przede wszystkim nie szkodzić”. I w erze cyfrowych asystentów nabiera ona nowego znaczenia. [Artykuł także do słuchania]

Duńczycy specyficznie dbają o zabytki. Nie o wszystkich kartach swojej historii chętnie jednak mówią

Konserwatorzy na całym świecie się zastanawiają, czy odbudowywać zniszczone budowle, pozostawiać je jako romantyczne ruiny czy może współczesną architekturą dopisywać do nich kolejne rozdziały, Duńczycy od dawna wybierają tę trzecią możliwość. [Artykuł także do słuchania]

Ostatnie chwile dinozaurów, czyli katastrofa sprzed 66 mln lat godzina po godzinie i dzień po dniu

Wiemy już, z którego kierunku nadleciała asteroida, pod jakim kątem uderzyła w Ziemię, jak długo pył przesłaniał Słońce, kiedy niemal ustała fotosynteza i jak przez oceany rozeszło się być może największe tsunami w historii naszej planety. Większość tych szczegółów poznaliśmy dopiero w ostatnich latach. [Artykuł także do słuchania]

Ben Fogle: Wszystkie rzeki odkryto, wszystkie góry zdobyto. Jedyne, co nam zostało do zbadania, to my sami.

Jestem tym, który przekazuje historie. Jadę, zbieram doświadczenia, spotykam ludzi, zanurzam się w nowych środowiskach, a potem przekładam to na ekranie na słowo mówione, a w książkach – na słowo pisane. Wolałbym być znany jako gawędziarz. Jednak pod tą etykietą coś się kryje – mówi dokumentalista Ben Fogle. Sam od 25 lat podąża do dzikich miejsc, których na mapie prawie już nie ma. [Artykuł także do słuchania]

Mariola Paruzel-Czachura, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2025: Diabeł tkwi w promilach

O wpływie alkoholu na pojmowanie dobra i zła mówi dr hab. Mariola Paruzel-Czachura, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2025 w kategorii Nauki społeczne. [Artykuł także do słuchania]

Aleksandra Wdowczyk, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2025: Odcieki mogą być pod kontrolą

Czym grozi deszcz nad składowiskiem odpadów i jak temu tanio i skutecznie zaradzić, mówi dr inż. Aleksandra Wdowczyk, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2025 w kategorii nauki ścisłe. [Artykuł także do słuchania]

Co może być alternatywą dla antybiotyków? Na przykład przeciwciała monoklonalne oraz wirusy

Pesymiści wieszczą koniec złotej ery antybiotyków. Optymiści sądzą jednak, że można inaczej walczyć z groźnymi bakteriami. Komu nauka przyzna rację? [Artykuł także do słuchania]

Marek Wodziński, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2025: Kości zostały uzupełnione

O tym, jak sztuczna inteligencja pomaga w analizie obrazów medycznych, mówi dr inż. Marek Wodziński, laureat tegorocznej Nagrody Naukowej POLITYKI w kategorii Nauki techniczne. [Artykuł także do słuchania]

Jak ocalić mieszkańców miast przed zmianami klimatu? W Europie pojawiły się orzeźwiające pomysły

Piekło w domach, powódź na ulicach, a wokół pożary… Przykłady z Grecji, Włoch, Francji i Hiszpanii obrazują zarówno możliwe odpowiedzi na te wyzwania, jak również kluczowe związane z nimi ograniczenia. [Artykuł także do słuchania]

Zobaczyć niewidzialne. O badaniach planet, które jeszcze do końca nie powstały

Planety formują się wokół swoich gwiazd w ogromnych dyskach materii i pozostawiają w nich ślady w postaci charakterystycznych luk i pierścieni. Obecnie uczymy się te ślady dokładnie analizować. [Artykuł także do słuchania]

Wiele krajów przekonuje amerykańskich naukowców, by przenieśli się do nich na stałe. I wielu badaczy to rozważa

Trzy czwarte badaczy z USA, którzy odpowiedzieli na ankietę magazynu „Nature” przeprowadzoną w marcu ubiegłego roku, zastanawiało się nad wyjazdem za granicę. Tendencja ta była szczególnie widoczna wśród naukowców na początku kariery. [Artykuł także do słuchania]

Tomasz Gąsior, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2025: Groźne choroby serca rozwijają się po cichu, podstępnie. Działa efekt kaskady

Najgroźniejsze choroby sercowo-metaboliczne rozwijają się po cichu, bezobjawowo – ostrzega dr hab. n. med. Tomasz Gąsior, prof. AWSB, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2025 w kategorii nauki o życiu. [Artykuł także do słuchania]

Kwasy: Niektóre są niebezpieczne, ale jest też wiele pożytecznych i przydatnych

W poszukiwaniu tych związków chemicznych zajrzyjmy najpierw do kuchni. Znajdziemy ich tam sporo. Jednym z podstawowych, bardzo cennych, jest kwas octowy (E260), którego roztwór (zwykle 4–10%) znamy jako ocet. [Artykuł także do słuchania]

Nie, świat nie ma jeszcze szczepionki na raka. Ma coś znacznie ciekawszego

Nie mamy dziś „szczepionki na raka”. Mamy bardzo obiecującą, spersonalizowaną terapię mRNA przeciw określonym nowotworom. Jednak Intismeran autogenne, bo pod taką nazwą lek został przedstawiony światu, może być początkiem jednej z najważniejszych zmian w onkologii najbliższych lat.

Bill Markam: Każdy ogród to dom dla tysięcy lokatorów

Nie trzeba robić wiele, a już na pewno nie trzeba robić wszystkiego samemu. Jeden sąsiad może mieć oczko wodne, inny łąkę, kolejny drzewo, a następny kompostownik. Tak stworzy się sieć, dzięki której przyroda zyska – mówi Bill Markham, producent przyrodniczego hitu BBC „Sekretne życie ogrodu”. A przy okazji zdradza, czego zazdrości Polakom. [Artykuł także do słuchania]

Kamil Dreczkowski: AI potrafi napisać poemat, ale ze złożeniem koszulki jeszcze sobie dobrze nie radzi

Przez lata symulacja była naturalnym środowiskiem w robotyce. A jeśli już konstruowano maszyny, to ich działania ograniczano do prostych zadań typu „weź i połóż”. To, że dziś widzimy roboty tańczące, wykonujące salta, grające w piłkę nożną czy ping-ponga oraz ogólnie sprawnie poruszające się, jest wynikiem realnego postępu inżynieryjnego – mówi robotyk dr Kamil Dreczkowski. [Artykuł także do słuchania]

Daria Hemmerling, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Choroba? To się słyszy!

Ilu informacji o zdrowiu może dostarczyć analiza głosu i czy stanie się łatwo dostępnym narzędziem diagnostycznym? Odpowiada dr inż. Daria Hemmerling, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii Nauki techniczne. [Artykuł także do słuchania]

Anna Jarząb, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Białka? To się grzeje!

O żywotnych dla człowieka związkach między termiką a proteomiką opowiada dr Anna Jarząb, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii Nauki ścisłe. [Artykuł także do słuchania]

Jak armia Hannibala przeszła przez Alpy. Pomysł był szalony. Badacze rozwiązują zagadkę

Od ponad 2 tys. lat historycy próbują ustalić, którędy armia Hannibala przeszła przez Alpy. Do śledztwa dołączyli geolodzy, mikrobiolodzy, a w tym roku – specjaliści od bioenergetyki. Co dało to połączenie naukowych sił? [Artykuł także do słuchania]

Neurony pięknych miejsc, czyli dlaczego wolimy patrzeć na naturalny krajobraz niż na tył supermarketu

Najprostsza odpowiedź na pytanie, dlaczego wakacyjna kwatera z widokiem na zalesione wzgórza lub łąkę jest droższa niż ta, z której widać szkło, beton i asfalt, brzmi banalnie: ponieważ w takim przypadku czujemy się znacznie lepiej niż w drugim. Skąd jednak bierze się to dobre samopoczucie? Odpowiedź jest złożona i aby ją poznać, badacze sięgnęli aż po elektroencefalograf mierzący aktywność elektryczną mózgu. [Artykuł także do słuchania]

Mateusz K. Hołda, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Serce? To się obrazuje!

Odkąd pamiętam, oglądałem seriale medyczne, interesowałem się anatomią, budową ciała człowieka. Szczególnie fascynowało mnie serce: jak działa, dlaczego pracuje, kiedy się psuje? - mówi prof. dr hab. n. med. Mateusz Hołda, kardiomorfolog, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii nauki o życiu, pierwszy polski naukowiec, który otrzymał doktorat przed ukończeniem studiów, a tytuł profesora jako dwudziestoparolatek. [Artykuł także do słuchania]

Patomorfolodzy i genetycy molekularni: niewidzialni bohaterowie współczesnej walki z nowotworami

Pacjenci na co dzień nie mają okazji ich spotkać. Zresztą nie widzą ich również dzieci z chorobami rzadkimi, osoby po transplantacjach, ze schorzeniami nerek ani większość operowanych, którym cokolwiek wycięto z ciała i przekazano do tzw. badania histopatologicznego. A każde z nich zawdzięcza tym ekspertom naprawdę sporo. [Artykuł także do słuchania]

Jak powstała teoria prawdopodobieństwa? Zaczęło się od niezgodności co do sposobu podziału puli w przerwanej grze losowej

Blaise Pascal i Pierre de Fermat. Ich rozwiązanie „problemu punktów” stanowi klucz do oceny ryzyka i dokonywania właściwego wyboru w różnych sytuacjach – od zakupu akcji po ubezpieczenie domku letniskowego. [Artykuł także do słuchania]

Kamila Łabno-Hajduk, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Herstoria? To się pisze!

O kobietach, które w historii zagubiły się między mężczyznami, opowiada dr Kamila Łabno-Hajduk, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii Nauki humanistyczne. [Artykuł także do słuchania]

Nigdy nie przestawać czuwać. Zajęczaki toczą nieustanną walkę o przetrwanie

Ochrona tych zwierząt to troska o różnorodność i przetrwanie innych gatunków. Wiele z nich zniknęło bezpowrotnie, pozostawiając po sobie niezwykle głośną ciszę, która przypomina o tym, jak kruche jest życie. [Artykuł także do słuchania]

Naukowcy są blisko stworzenia przerażająco podobnej do nas formy życia. W porę dostrzegli jednak zagrożenie

Początkowo byłem zdezorientowany i sceptyczny wobec ryzyka związanego z możliwością powstania organizmów lustrzanych. Później poważnie się zaniepokoiłem. Dziś jednak czuję się raczej zmobilizowany i pełen energii, bo widzę szansę zapobieżenia katastrofie. [Artykuł także do słuchania]

Kamil Mamak, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023: Robota lepiej nie kopać

Czym jest przemoc wobec maszyn? Jak powinna być skodyfikowana? Tymi kwestiami zajmuje się dr Kamil Mamak, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023 w kategorii Nauki humanistyczne. [Artykuł także do słuchania]

Naukowcy są blisko stworzenia przerażająco podobnej do nas formy życia. W porę dostrzegli jednak zagrożenie

Początkowo byłem zdezorientowany i sceptyczny wobec ryzyka związanego z możliwością powstania organizmów lustrzanych. Później poważnie się zaniepokoiłem. Dziś jednak czuję się raczej zmobilizowany i pełen energii, bo widzę szansę zapobieżenia katastrofie. [Artykuł także do słuchania]

Morski robak z paszczą niczym ze stopu metali

Wieloszczet Perinereis cultrifera poluje, miażdży i gryzie za pomocą szczęki zbudowanej z białek – tych samych, z których w naturze powstają np. włosy czy pajęcza nić. Tutaj jednak białkowe włókna są dodatkowo usztywnione wplecionymi w nie jonami metali, co czyni je niezwykle twardymi. Żeby zajrzeć do środka, paszczę przecięto na pół i sprawdzano jej wytrzymałość – wciskając w przekrój maleńkie, twarde ostrze i mierząc jego opór. Choć jest to tkanka biologiczna, zachowywała się jak metal: im płycej wchodziło ostrze, tym materiał wydawał się twardszy. W metalach bierze się to z drobnych defektów w ułożeniu atomów. U robaka podobną funkcję pełnią mikroskopijne zaburzenia struktury białkowej przetykanej jonami. Szczęka ma jeszcze jedną niezwykłą cechę. Zwykle sprężystość materiału – to, jak bardzo ugina się pod naciskiem – jest taka sama, czy naciskamy jego mały, czy duży fragment. Tutaj było inaczej: im mniejszy obszar naciskano, tym mniej się uginał, jakby stawał się sztywniejszy – co jest charakterystyczne dla biometali. (ji) Zdjęcie: Przekrój próbki szczęki wieloszczeta z miejscami testowania wgnieceń / Zelaya-Lainez et al.

Nowa lekkość chodzenia

Od dawna już obserwujemy rozwój nowej generacji egzoszkieletów – takich, które nie mają formy pancerzy, tylko raczej kombinezonu opartego na nowoczesnych materiałach (tzw. miękkich). Naukowcy zaprezentowali teraz pierwszy model egzoszkieletu biodrowego, który nie ma żadnego silnika. Cała siła pochodzi z włókien elastomerowych, które są pokryte elektrodami. Kiedy człowiek wykonuje ruch, wykrywają one sygnały elektryczne w mięśniach i powodują skurcz włókien, które wspomagają ruch kończyny. Dzięki takiemu rozwiązaniu, urządzenie jest niezwykle lekkie i wygodne do noszenia. Eksperymenty wykazały, że koszt metaboliczny chodzenia zmniejsza się o 14 proc. W przyszłości takie rozwiązania mogą wesprzeć ratowników, żołnierzy, pracowników fizycznych, jak również osoby po udarach, ze słabymi mięśniami i zaburzeniami neurologicznymi. (trt) Ilustracja: https://www.science.org/doi/epdf/10.1126/sciadv.aec6917

Roślina, która hipnotyzuje koty, skutecznie przegania komary

Skuteczny repelent na komary stworzyli naukowcy z Wielkiej Brytanii i Ugandy. Sekretnym składnikiem jest kocimiętka, roślina wprawiająca koty w euforię. Odpowiada za to nepetalakton, związek z jej olejku eterycznego, który przy okazji świetnie odstrasza komary. Zespół wydestylował olejek z Nepeta cataria uprawianej lokalnie we wschodniej Ugandzie i dodał go do balsamu. Ochotnicy testowali preparat w terenie – liczyli, ile komarów wyląduje na ich wieczorem. Balsam z 6 proc. zawartością olejku działał tak samo efektywnie jak DEET (środek syntetyczny), a wersja 2 proc. wypadła tylko odrobinę słabiej. Jak podaje WHO malaria w 2024 r. zaraziła ok. 282 mln ludzi i zabiła ok. 610 tys. – głównie małe dzieci w Afryce. DEET jest stosunkowo drogi i mniej dostępny w wielu regionach Afryki, a preparatów z nepetalaktonu – choć jest znany od dekad – nikt jeszcze nie rozpowszechnia na szeroką skalę, ponieważ olejku nie da się opatentować. Na tym polega cały urok projektu: mieszkańcy mogą sami uprawiać roślinę i produkować tani, skuteczny środek, zyskując przy okazji nowe źródło dochodu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Najbardziej niezwykły film w kosmosie

Za pomocą teleskopu oraz największej kamery cyfrowej na świecie, naukowcy planują każdej nocy skanować południowe niebo. Projekt realizowany w Vera C. Rubin Observatory ma potrwać 10 lat, a efektem będzie film poklatkowy dokumentujący zmiany na nocnym niebie. Dane będą stale udostępniane astronomom na całym świecie. Kto wie, jakie kosmiczne sekrety pomoże odkryć. (trt) Zdjęcie: Zdjęcie o rozdzielczości 1,7 gigapiksela wykonane w Vera C. Rubin Observatory. Przedstawia konstelację Wilka. Źródło zdjęcia: NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA

Jak niektóre dinozaury straciły ogon

Ptaki mają na końcu kręgosłupa zrośniętą strukturę zwaną pygostylem – to ona podtrzymuje wachlarz piór ogonowych. Ich przodkowie mogli się jednak pochwalić długimi wielokręgowymi ogonami: słynny Archaeopteryx miał 23–24 kręgi, a inne wczesne ptakopodobne dinozaury ponad 30. Nowo odkryty Zhengheornis buyu, który żył 148–150 mln lat temu na terenie dzisiejszych Chin, miał ich zaś zaledwie 15, wyraźnie krótszych niż jego pobratymcy i – co kluczowe – ze sobą niezrośniętych. Ten miniaturowy teropod ważył prawdopodobnie 74–163 g, co czyni go najmniejszym znanym dorosłym osobnikiem w swojej grupie. Odkrycie wskazuje, że ewolucja ptasiego ogona przebiegała etapami: najpierw kręgi się skróciły i zmniejszyła się ich liczba, a dopiero później doszło do przekształcenia ich w pygostyl. Wcześniej brakowało form przejściowych pozwalających to ustalić i sądzono, że zmiany mogły zachodzić jednocześnie. (ji) Zdjęcie: Chung-Tat Cheung

100 mln lat temu roztocza maszerowały gęsiego i łączyły się jedwabiem

W birmańskim bursztynie sprzed ok. 100 mln lat zachowały się stworzenia mniejsze niż milimetr – larwy roztoczy maszerujące gęsiego w uporządkowanym pochodzie. Między nóżkami sąsiednich osobników przetrwały cienkie jedwabne nici o grubości zaledwie 1–3 µm. Uchwycono nawet moment ich wytłaczania z przędzarki na części gębowej. Gatunek nazwano Protofilum ordinatum – „uporządkowana pranitka”. To pierwszy w historii dowód na produkcję jedwabiu w zapisie kopalnym u roztoczy i zarazem najstarsza znana migracja w szyku liniowym u lądowych stawonogów. Wędrując grupowo, larwy miały większą szansę trafić na tego samego żywiciela. Było to kluczowe – po zakończeniu pasożytniczego stadium i przeobrażeniu w dorosłe formy musiały znaleźć partnera do rozrodu. Jedwab pełnił funkcję liny asekuracyjnej, utrzymując szyk nawet przy chwilowej utracie kontaktu. Dziś żadne znane roztocza nie przemieszczają się w ten sposób, a to sugeruje, że to zachowanie mogło zaniknąć w toku ewolucji. (ji) Zdjęcie: https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/293/2071/20260271/481903/Silk-mediated-queueing-migration-in-Cretaceous

Odległa historia podkoszulka, czyli trzy fazy udomowienia bawełny

Bawełna – źródło najchętniej noszonego włókna na świecie – przeszła długą drogę od dzikiego krzewu na Jukatanie do globalnej uprawy odpowiadającej za 90 proc. światowej produkcji. Analiza genomów 2910 odmian – w tym 440 niebadanych wcześniej prymitywnych form lokalnych z Ameryki Środkowej – wykazała, że udomowienie Gossypium hirsutum, z której wywodzą się wszystkie współczesne odmiany, odbyło się w trzech etapach rozciągniętych tysiąclecia. Około 2,8 tys. lat temu na Jukatanie z formy yucatanense wyłoniła się rasa punctatum – pierwszy krok ku świadomej selekcji. Roślina była wtedy tropikalnym krzewem dającym słabe włókno. Dwieście lat później pojawiła się latifolium. Ludzie zaczęli wybierać osobniki o dłuższych włóknach, większych nasionach i szybszym kwitnieniu. Przełom nastąpił w ciągu ostatnich kilkuset lat, gdy jej odmiany potomne trafiły z meksykańskich wyżyn na inne kontynenty. Kluczowe okazały się mutacje w genie kontrolującym wrażliwość na długość dnia – dzięki nim roślina zakwitła poza tropikami, docierając do USA, Chin czy Indii. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Rękawica, która przywraca władzę w dłoni

Urządzenie SensoExo opracowała grupa badawcza z Austrii. Jest to rodzaj egzoszkieletu dla osób, które z powodu udaru cierpią na niedowład dłoni. Składa się z rękawa wyposażonego w elektrody – one przez skórę wysyłają sygnały stymulujące mięśnie. SensoExo jest też wyposażone w trzy nakładki na palce (mały, wskazujący i kciuk), które mają wykrywać siłę nacisku, przekazywać informację o sile chwytu i modulować impulsy wysyłane przez elektrody. Zasilanie tej rękawicy to paczka z elektroniką o wadze 1,5 kg. System przetestowano na 14 osobach z różnymi uszkodzeniami neurologicznymi i zaburzeniami czucia dłoni. Połowa badanych poprawnie wykonała testy chwytu i przenoszenia obiektów. Autorzy mają nadzieję, że ich wynalazek przywróci choć część samodzielności ludziom po udarze i jako bezinwazyjny rękaw będzie bezpieczną alternatywą dla implantów. Najpierw jednak SensoExo musi przejść szersze badania kliniczne. (trt)Zdjęcie z badań. Film: https://www.youtube.com/watch?v=Ci6uXOXiO6w

Krocionogi: najstarsi zdobywcy lądów

Krocionogi były pierwszymi zwierzętami, które odetchnęły atmosferycznym tlenem. Ich drzewo rodowe pozostawało jednak jedną z największych zagadek ewolucji. Aby ją rozwikłać, międzynarodowy zespół przeanalizował łącznie 82 gatunki tych wijów. Genomy 14 z nich zsekwencjonowano specjalnie na potrzeby tego badania, a pozostałe 68 pochodziło z publicznie dostępnych baz danych. Porównanie genów obecnych u wszystkich badanych zwierząt pozwoliło zrekonstruować powiązania filogenetyczne, a wiek poszczególnych rozgałęzień oszacowano metodą zegara molekularnego – zakładającą, że mutacje w DNA kumulują się w przybliżeniu stałym tempie. Wyniki wskazują, że początki Diplopoda sięgają znacznie dalej w przeszłość. Najstarsza znana skamieniałość ma 425 mln lat, ale analiza molekularna wskazuje, że pojawiły się w ordowiku – ok. 459 mln lat temu. Wszystkie współczesne rzędy (poza Stemmiulida) istniały już pod koniec jury. Co więcej, chemiczna broń niektórych gatunków – terpenowe alkaloidy – wyewoluowała 261 mln lat temu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Lubię czy nie lubię? Decyzja jest błyskawiczna

Ile czasu potrzeba, by nasz mózg zdecydował, czy lubi nowo poznaną osobę? Dzięki rejestracji sygnałów elektroencefalograficznych ustalono, że sympatia do nieznajomego pojawia się (jeśli w ogóle) już po 0,15–0,2 s od pierwszego kontaktu. Szybkość tej reakcji próbuje się wyjaśnić jako odruchową decyzję przodomózgowia, opartą w dużej mierze na odczytaniu języka ciała, wyrazu twarzy, a także symetrii rysów. (ks) Zdjęcie: Shutterstock

Mikrobot zrobi swoje i będzie mógł zniknąć

Biodegradowalne mikroboty, które po połknięciu mogą migrować po ciele, dostarczać leki, a nawet pobierać próbki tkanek zaprezentowali naukowcy z John Hopkins University. Najciekawsze jest to, że zbudowane są w całości z metali, dzięki czemu mają dużą wytrzymałość i lepiej nadają się do takich funkcji jak biopsja. Dzięki przemyślanej inżynierii, mikrobot nie wymaga zasilania z zewnątrz – materiały, z których się składa reagują na otoczenie, inicjując zmianę kształtu w trójwymiarowe mikronarzędzie. Tempo biodegradacji można łatwo kontrolować poprzez ilość użytych materiałów, zatem mogą utrzymywać się w organizmie od kilku minut do kilku miesięcy. (trt) Zdjęcie: Domena publiczna

„Długowieczność w zdrowiu” może być dziedziczna

Dlaczego niektóre rodziny cieszą się zdrowiem do późnej starości, a innym zapadają na przewlekłe choroby znacznie wcześniej? Naukowcy na konferencji European Society of Human Genetics proponują ciekawą odpowiedź. Ich zdaniem może za to odpowiadać specyficzna kombinacja cech genetycznych przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Z prezentowanych badań wynika, że dzieci osób długowiecznych doświadczają poważnych problemów kardiometabolicznych średnio o 13 lat później niż ich rówieśnicy, których rodzice żyli krócej. To pokazuje, że tzw. długowieczność w zdrowiu (healthspan) może być dziedziczna. Autorzy doniesienia zidentyfikowali 12 rzadkich wariantów genetycznych, które mogą za to odpowiadać. Ich szczególną uwagę przykuł gen cGAS. W niektórych długowiecznych rodzinach jedna kopia tego genu jest nieaktywna, co prowadzi do zmniejszenia stanów zapalnych w organizmie, nie osłabiając przy tym odporności. Naukowcy testują teraz swoje hipotezy na rybach, aby sprawdzić, czy takie modyfikacje genetyczne rzeczywiście wydłużają życie organizmu. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Elektroniczna skóra w wersji ulepszonej

Przepis na nią jest dość prosty – rozbudowana sieć czujników nacisku pokryta miękkim materiałem imitującym skórę. W teorii proste, w praktyce uciążliwe, bo przy takiej ilości czujników system łatwo może zawieść. A gdyby tak cała e-skóra była jednym wielkim czujnikiem? Taki wynalazek powstał dzięki użyciu ciekłego metalu na bazie galu i grafitu. Nacisk na jego warstwę wywołuje zmianę rozkładu ładunków elektrycznych, co pozwala odbierać sygnały związane z dotykiem w ramach tzw. czujności kontinuum. Na razie system CLiMETS wykrywa dotyk z dokładnością do 8 mm, ale i tak mogłaby znaleźć zastosowanie w robotyce, elastycznej elektronice i interfejsach haptycznych. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Co wynikło z tego, że 700 tys. lat temu pewne wiewiórki się wypróżniły?

Susłogony arktyczne z Jukonu nieświadomie zostawiły naukowcom prawdziwy skarb. W zamarzniętych norach przetrwały ich odchody – wielkości króliczych bobków – liczące dziesiątki, a nawet setki tysięcy lat. Wyodrębniono z nich DNA środowiskowe, zsekwencjonowano krótkie, mocno zdegradowane fragmenty, a następnie z pomocą programów komputerowych poskładano je w długie sekwencje. Te porównano z materiałem genetycznym współczesnych zwierząt i roślin. W ten sposób odtworzono ponad 18 kompletnych genomów mitochondrialnych: mamutów włochatych, koni, bizonów stepowych i wilków. A nawet dużych kotów – pum lub blisko z nimi spokrewnionych gepardów amerykańskich, których w tak zdegradowanym materiale nie zawsze udaje się od siebie odróżnić. Do tego ponad 200 grup roślin i owadów. Największa niespodzianka to linia susłogona sprzed 700 tys. lat, która w Jukonie dziś nie występuje. Jej krewniacy żyją dziś w zachodniej Syberii. Z kilku miligramów ekskrementów wyłonił się cały ekosystem, który dawno zniknął. (ji) Zdjęcia: Government of Yukon / Duane Froese, University of Alberta

Kuzyn welociraptora, który polował jak czapla

Na farmie La Anita pod El Calafate w południowej Patagonii znaleziono skamieniałość sprzed ok. 70 mln lat. Okazała się nowym gatunkiem dinozaura. Kank australis – tak nazwali go argentyńscy paleontolodzy – należał do rodziny pierzastych teropodów, gondwańskich krewnych welociraptora. Nazwa nawiązuje do mitologii Indian Tehuelche: Kank to gigantyczny nielotny ptak, którego ślady na niebie utworzyły konstelację Choiols (Krzyż Południa). Australis oznacza po łacinie południowy i wskazuje na miejsce znaleziska. Mierzył prawdopodobnie 2,5–3 m i na drugim palcu stopy miał charakterystyczny sierpowaty pazur – znak rozpoznawczy raptorów. Jego szyja zdradza jednak, że nie był typowym łowcą lądowym. Budowa kręgów przypomina tę spotykaną dziś u czapli – z miejscami przyczepu silnych mięśni, komorami powietrznymi i osłoną dla tętnicy. Taka konstrukcja pozwala błyskawicznie przemieścić głowę w dół i wyciągnąć rybę z wody. Tę teorię potwierdza znalezisko: kości Kanka leżały wśród skamieniałych ryb. (ji) Film: https://www.youtube.com/watch?v=fK1UESV0LOA&t=11s Autor: Gabriel Díaz Yantén/YouTube

Lwy jaskiniowe szły własną drogą

Naukowcy przeanalizowali 12 genomów lwów jaskiniowych sprzed ponad 100 tys. lat, których szczątki znaleziono w Eurazji i Ameryce Północnej. Następnie porównali je z 20 genomami współczesnych lwów z Afryki i południowej Azji. „Lwy jaskiniowe często przedstawiano jako większą, bardziej wytrzymałą wersję dzisiejszych – mówi główny autor poświęconej im pracy David Stanton. – To, co widzimy w ich genomach, pokazuje jednak, że wymarły lew był linią, która ewoluowała niezależnie, gromadząc swoje własne, unikatowe cechy biologiczne”. Mimo to zespół odkrył wiele epizodów krzyżowania się obu linii na przestrzeni dziesiątek tysięcy lat. Co ciekawe, czas tego przepływu genów wydaje się ściśle powiązany ze zmianami w globalnym klimacie. Kiedy było chłodniej, populacje lwów jaskiniowych rozprzestrzeniły się na południe, stykając się z przodkami współczesnych w regionach takich jak Azja Środkowa i Południowo-Zachodnia. (mkl) Zdjęcia: Młody lew jaskiniowy sprzed 32 tys. lat oraz czaszka sprzed ok. 34 tys. lat / Love Dalén

T. rex miał absurdalnie małe ramiona, bo ich nie potrzebował

Przez lata uważano, że krótkie przednie kończyny tyranozaura były po prostu efektem ubocznym jego gigantycznych rozmiarów. Teraz naukowcy z University College London i University of Cambridge przeanalizowali 82 gatunki teropodów. Porównali nie tylko wielkość ciała, ale też siłę zgryzu i sposób połączenia kości czaszki. Okazało się, że im potężniejsza była głowa, tym bardziej kurczyły się przednie łapy. Kluczowa była tu strategia ataku. W przypadku teropodów polujących na ogromne ofiary, takie jak zauropody, znacznie skuteczniejszą bronią od ostrych pazurów okazywały się potężne szczęki. Ponieważ utrzymywanie dużych ramion kosztuje energię, stopniowo się one zmniejszały. T. rex nie miał więc małych rączek dlatego, że ewolucja czegoś nie dopilnowała, ale dlatego, że wyjątkowo skutecznie gryzł. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Samice delfinów wiedzą, który samiec ma złą reputację

Każdy delfin butlonosy ma własne „imię” – unikatowy sygnał, którego uczy się we wczesnej młodości i zachowuje do końca życia. Naukowcy z Zatoki Rekina w Australii odtwarzali pod wodą samicom tego gatunku gwizdki sygnaturowe różnych byków, a ich reakcje filmowali dronem z góry. Krowy gotowe do rozrodu często uciekały, przy czym ich zachowanie zależało od tego, jak często dany byk był wcześniej natrętny. Co ciekawe: nie chodziło tylko o osobiste doświadczenia – zwierzęta brały pod uwagę ogólną reputację panów w stadzie – wiedza o agresywnych zalotnikach musiała więc krążyć w grupie. Jak widać ssaki morskie używają sygnałów głosowych do zarządzania relacjami i wyboru partnera do rozrodu. Delfiny mają nie tylko świetną pamięć. Prowadzą też społeczną czarną listę. (ji) Zdjęcie: Stephanie King

Rośliny pilnie śledzą, co dzieje się u sąsiadów

Zdrowe, nieuszkodzone rośliny stale uwalniają do powietrza swój własny chemiczny „odcisk palca”, a ich sąsiedzi aktywnie odczytują te sygnały. Naukowcy dowiedzieli się o tym, przeprowadzając dwa eksperymenty z wykorzystaniem odmian jęczmienia (Hordeum vulgare), które rosną w różnym tempie. Jęczmień jest jedną z najważniejszych upraw zbóż na świecie, dlatego wiedza o tym, jak rośnie, broni się i oddziałuje z sąsiednimi roślinami, ma bezpośrednie praktyczne znaczenie dla rolnictwa. Wolno i szybko rosnące odmiany wystawiono na działanie lotnych związków organicznych ze wszystkich trzech odmian, a ich wpływ na wzrost i strategie obronne mierzono, analizując wygląd samych roślin, jak i zmiany w ekspresji ich genów. Okazało się, że rośliny dostosowywały swój wzrost do presji zapachowej wysyłanej przez sąsiada: rosły szybciej, gdy obok miały „sprintera” i wolniej przy „chodziarzu”. Innymi słowy: w świecie przyrody warto wiedzieć, co robią inni, by nie zostać w tyle. (mk) Zdjęcie: Shutterstock

Ten ptak sprzed 121 mln lat umiał zrobić niezłe show

Plumadraco bankoorum, czyli dosłownie „Pierzasty Smok", został opisany po znalezieniu w skałach kredowych prowincji Liaoning w Chinach jego skamieniałości. Ważył 112–144 g – tyle co kos czy kwiczoł. Jego pióra ogonowe miały prawie 30 cm długości – dwa razy więcej niż ciało – i nie służyły do latania, tylko do ozdoby. Specjalnie osłabiona konstrukcja końcówek sprawiała, że podczas unoszenia ogona migotały i falowały. Badanie składu chemicznego skamieniałości wykazało obecność ciemnej melaniny – co wskazuje na upierzenie ciemnobrązowe lub czarne. Ich fragmenty dystalne mogły mienić się opalizującym lub niebieskim połyskiem, ale to tylko hipoteza – takie efekty powstają z mikrostruktury pióra, która rzadko zachowuje się przez miliony lat. Badacze uważają, że to był samiec, który tańcem i ruchami ogona podrywał samice. Potencjalne partnerki natomiast gniazdowały na ziemi i potrzebowały kamuflażu – więc ewolucja premiowała ich skromniejszy wygląd. (ji) Zdjęcie: Skamieniałość Plumadraco bankoorum oraz wizja artystyczna samca (z lewej) i samicy / Clark et al., Ville Sinkkonen

Krokodyl w ciele dinozaura

Trias był epoką ewolucyjnych eksperymentów. Jednym z nich był Labrujasuchus expectatus – dwunożny gad sprzed 210 mln lat, z małymi przednimi kończynami i bezzębnym dziobem. Wyglądem przypominał ornitomimozaury: stworzenia podobne do strusi, które pojawiły się kilkadziesiąt milionów lat później, w kredzie. Mimo łudzącego podobieństwa ten zwierz nie był jednak dinozaurem – należy do zupełnie innej gałęzi, tej samej, która dała początek krokodylom. To przykład konwergencji: dwie niespokrewnione grupy zwierząt niezależnie wypracowały niemal identyczną anatomię. Skamieniałość pochodzi z Ghost Ranch w Nowym Meksyku, gdzie od 20 lat wykopaliska prowadzi zespół z Natural History Museum of Los Angeles County. Pierwszy człon jej nazwy nawiązuje do dawnej hiszpańskiej nazwy tego miejsca – Rancho de los Brujos, czyli Ranczo Czarownic. Expectatus oznacza zaś „oczekiwany”: paleontolodzy znali już dwa gatunki z tej samej grupy – starszy i młodszy – i wiedzieli, że w układance brakuje łączącego je ogniwa. (ij) Ilustracja: Jorge Gonzalez / NHMLAC Dinosaur Institute

Białuchy są świadome swojego istnienia

Białuchy arktyczne mają samoświadomość. Naukowcy udowodnili, że z powodzeniem przeszły test lustra i tym samym dołączyły do innych gatunków rozpoznających własne odbicie: ludzi, delfinów bultonosych, szympansów, bonobo, orangutanów, goryli, słoni azjatyckich czy srok. Białuchy (ssaki morskie z rodziny narwalowatych) mają duże mózgi, a żyjąc w grupach społecznych używają zaawansowanego języka dźwiękowego do komunikacji między sobą, skłoniło to badaczy do sprawdzenia, czy są w stanie rozumieć własne istnienie. W akwarium w Nowym Jorku prowadzonym przez Wildlife Conservation Society przeprowadzono więc standardowy test lustrzany z grupą czterech białuch (trzech dorosłych, jednej młodszej). Podczas sesji bazowych do akwarium z wielorybami wstawiono dwustronne lustro z pleksiglasu oraz przezroczystą powierzchnię kontrolną, a następnie zarejestrowano i przeanalizowano ich reakcje behawioralne. Dwa z czterech wielorybów, córka i matka, wykazały bogaty zestaw zachowań skierowanych ku sobie w obecności lustra. Następnie oznakowano ich ciała nietoksycznymi markerami, przy czym znaki umieszczono w takich miejscach, że były one niemożliwe do obejrzenia przez zwierzę bez użycia lustra. Okazało się, że białuchy zaczęły wykonywać przed swoimi odbiciami nietypowe ruchy (np. specyficznie obracały głowy). Wyniki tego niezwykłego eksperymentu ukazały się właśnie na łamach „PLOS One”. (sw) WIDEO: https://www.youtube.com/watch?v=7-6JF9RWMm8 Foto: Shutterstock

Jak ograniczyć ryzyko pożaru lasu? Zainicjować własny pożar

Wcześniejsze wypalanie nadwyżek wysuszonej biomasy w lasach zmniejszyło o 36 proc. ryzyko pożarów naturalnej roślinności – stwierdzili naukowcy z USA po przeanalizowaniu danych z zachodniej części ich kraju obejmujących lata 2017–2023. Coraz silniejsze susze i coraz częstsze fale upałów przyczyniają się do zwiększenia ilości i intensywności pożarów lasów na świecie. Trend ten nasilił się w dwóch ostatnich dekadach. Czynników zwiększających ryzyko takich zdarzeń jest jednak więcej. Należy do nich również gromadzenie się w lasach coraz większych ilości biomasy, którą karmią się płomienie. W niektórych rejonach próbuje się temu zaradzić, wzniecając kontrolowane pożary, podczas których ogień konsumuje część tego naturalnego paliwa. Nie jest to jednak powszechna praktyka. Analiza, którą publikuje „Science”, wykonana dla zachodniej części USA przez zespół pod kierunkiem Frederika Strabo z University of California, wykazała tymczasem, że usuwanie nadwyżek biomasy zmniejsza częstotliwość pożarów, a także ich rozmiary i intensywność. „Każdy dolar zainwestowany w takie działania profilaktyczne zwrócił się prawie czterokrotnie w unikniętych stratach” – ocenili badacze. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Globalna zagłada roślin i ich regionalne ocalenie

Zmiana klimatu może doprowadzić do zniknięcia 21 proc. gatunków roślin okrytonasiennych – prognozują naukowcy z zespołu, którym kierował Félix Forest, botanik z Royal Botanic Gardens Kew w Londynie. Gdy mowa jest o masowych wymieraniach, niemal zawsze chodzi o zagładę zwierząt, a przecież świat roślin także doznawał strat na takich biologicznych wirażach. Podobnie jest i teraz. Jaka może być skala obecnego kryzysu? Dwie grupy badaczy odpowiadają w najnowszym „Science” na to pytanie, posługując się odmiennymi metodami analizy. Pierwszą odpowiedź już znamy – zniknie co piąta z ok. 335 tys. znanych roślin okrytonasiennych. Drugi zespół naukowy – liderowała mu Junna Wang z Yale University – rozszerzył perspektywę badawczą na całą gromadę roślin naczyniowych, do której przynależą również okrytonasienne. Do analizy wybrano ponad 67 tys. gatunków, stwierdzając, że – w zależności od rozmiarów zmian klimatycznych – zagłada grozi od 7 do 16 proc. z nich. Co ciekawe, badacze doszli do wniosku, że zubożenie flory naczyniowej w skali całego globu może iść w parze ze zwiększeniem jej różnorodności gatunkowej w tych regionach świata, w których odnajdzie najlepsze warunki do przetrwania i zostanie otoczona ochroną. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Ziemniak zmienił historię Andów i ludzki genom

Rdzenni Peruwiańczycy mają wyjątkowo dużo kopii genu AMY1, odpowiedzialnego za produkcję amylazy ślinowej – enzymu trawiącego skrobię. Globalnie ludzie mają zwykle ok. 7 kopii tego genu, a u nich średnia sięga nawet 10. Naukowcy przebadali ponad 3,7 tys. osób z 85 populacji i doszli do wniosku, że nie jest to przypadek. Około 10 tys. lat temu w rejonie jeziora Titicaca zaczęto intensywnie uprawiać ziemniaki, dlatego dobór naturalny zaczął faworyzować osoby lepiej radzące sobie z trawieniem skrobi. Ślady selekcji widać też w genie MGAM, który działa na dalszym etapie rozkładu węglowodanów – ewolucja poprawiła więc cały metaboliczny mechanizm. Niestety jego negatywną konsekwencją jest skłonność do próchnicy. Swoją drogą to odkrycie przypomina, że ewolucja człowieka wcale się nie skończyła. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Modele sztucznej inteligencji zaprojektowały nowe, w pełni funkcjonalne wirusy. Czy to niebezpieczny precedens?

Żeby Polska nie była Nokią: jak racjonalnie zarządzać nauką, by nie załamała się gospodarka

Ile wyssać, żeby przetrwać. Krótki scenariusz upadku imperium

Guido Alfani: Zamiast systemu pociągania miliarderów do odpowiedzialności za bieg rzeczy, mamy „filantropię”

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Kuźmina, Szurmiński: Dezinformację da się ograniczyć. Klucze to wiedza i panowanie nad kciukiem

Kazimierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.