Oni wierzą, że nadal można pozytywnie wpływać na świat. 26. Nagrody Naukowe POLITYKI rozdane!
Tylko głupiec ma odpowiedź na wszystko – stwierdził francuski pisarz Anatole France. Nauka pozwala stawiać trudne pytania i poszukiwać na nie odpowiedzi. Które – dodajmy – nie zawsze od razu są jednoznaczne, a bywa, że się w ogóle nie znajdują.
Dziś ta cecha nauki staje się podglebiem dezinformacji, coraz doskonalej przystrajanej w kostium pracy badawczej. I rzadko chodzi o głupotę, jak mówił podczas gali prof. Jacek Wernik, wiceprzewodniczący Kopipolu – celem jest dezorientacja społeczeństwa, zaszczepienie w nim nieufności do autorytetów. A ich odrzucenie zwiększa niepewność, której choćby z przyczyn geopolitycznych czy rozwoju nowych technologii i tak mamy w nadmiarze. „Promocja nauki i naukowców jest jednym z najważniejszych instrumentów walki z dezinformacją” – podkreślił wiceminister nauki i szkolnictwa wyższego prof. Andrzej Szeptycki.
Kiedy w 2001 r. rozpoczynaliśmy realizację programu stypendialnego – wówczas pod hasłem „Zostańcie z nami!” – młodzi naukowcy jeszcze przed takimi wyzwaniami nie stali. Palącą kwestią były dla nich pieniądze – proponowane im wynagrodzenia nie wystarczały na badania, a nawet na skromne życie. Wielu wtedy wyjechało z kraju lub wybrało inną zawodową drogę. Dużo się przez te ponad ćwierć wieku zmieniło, ale „dużo” nie znaczy „wszystko”. „Przychodzimy do nauki z pewnymi ideałami – mówiła finalistka 26. NNP dr Anna Górska. – Wierzymy w to, że możemy coś zmienić, zrobić coś więcej dla świata. A później zderzamy się z rzeczywistością, która jest dużo bardziej skomplikowana. Często jest tak, że nauka jest bardzo hierarchiczna, a nawet użyłabym słowa »feudalna«”. Są też inne problemy.
„Liczba odrzuconych wniosków o granty była dla mnie – i jest chyba dla wszystkich młodych naukowców – dojmującym i trudnym doświadczeniem – przyznała dr Katarzyna Roguz, laureatka w kategorii nauki o życiu (na zdjęciu powyżej pozuje z dwuletnią córeczką). – Ta nagroda przychodzi w naprawdę ważnym dla mnie momencie”.
Wszyscy tegoroczni finaliści – i ich koleżanki, i koledzy ze świata akademickiego – nadal mają wiarę w to, że mogą pozytywnie wpływać na rzeczywistość i ułatwiać nam wszystkim jej zrozumienie. My zaś wierzymy w nich. W to, że presje, którym podlegają, i rozczarowania, które ich spotykają, nie zabiją ich fascynacji i pasji, że rozgoszczą się w nauce na dobre.
Rekrutację do 27. NNP zamierzamy rozpocząć w kwietniu.
Laureaci 26. edycji Nagród Naukowych POLITYKI:
NAUKI HUMANISTYCZNE
dr Michał Godziszewski – Wydział Filozoficzno-Historyczny oraz Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki – filozofia
Adiunkt na Wydziałach Filozoficzno-Historycznym oraz Matematyki i Informatyki. Jego badania koncentrują się wokół pytania „czym są racjonalne poznanie i działanie?”. Odpowiedzi szuka w logice, podstawach matematyki, filozofii matematycznej i informatyce (w tym AI, teorii gier i teorii wyboru społecznego). Dziedziny te pozwalają mu sprawdzać, jak ludzie (lub potencjalnie inne racjonalne podmioty) formują przekonania, uzasadniają twierdzenia, podejmują decyzje, działają strategicznie i budują wspólną wiedzę.
Odbył staże badawcze m.in. na Universität Wien, University of New York, University of Oxford oraz University of California w Berkeley, w Los Angeles i w Irvine. Pracował m.in. na Ludwig-Maximilians-Universität München i na Università degli Studi di Napoli Federico II. Otrzymał m.in. stypendium Fulbrighta, stypendium START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz stypendium ministra nauki dla wybitnych młodych naukowców. Kieruje projektem dotyczącym logiki i filozofii matematyki, finansowanym przez NCN. Jego prace ukazały się m.in. w „The British Journal for the Philosophy of Science”, „The Review of Symbolic Logic” i „Artificial Intelligence (AIJ)”. O badaniach opowiadał kilkukrotnie podczas Festiwalu Nauki w Warszawie, a także współtworzył dla ABW artykuł o tym, jak teoria gier i AI mogą pomóc chronić infrastrukturę krytyczną.
NAUKI SPOŁECZNE
dr Krzysztof Mączka – Wydział Socjologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – socjologia
Pracownik naukowo-dydaktyczny w Zakładzie Badań Problemów Społecznych i Pracy Socjalnej na Wydziale Socjologii. Bada relacje między społeczeństwem a przyrodą: jak ludzie rozumieją zagrożenia środowiskowe i radzą sobie z lękiem przed przyszłością. Interesuje go, jak obawy związane ze zmianami klimatu, niedoborami wody czy degradacją środowiska stają się wspólnym doświadczeniem społeczności. W projekcie ANSWER, finansowanym przez NCN, porównuje lęki i sposoby ich oswajania w Polsce, Ukrainie i na Węgrzech. Chce zrozumieć, kiedy lęk mobilizuje do działania, a kiedy prowadzi do wycofania, nieufności i konfliktów. Wyniki mogą pomóc instytucjom lepiej odpowiadać na obawy mieszkańców.
Otrzymał stypendium ministra dla wybitnych młodych naukowców oraz START FNP. Jako laureat programu „Transformation.doc” uczestniczył w kursie na Wageningen University w Holandii. Publikował m.in. w „Energy Research & Social Science”, „Energy Policy” i „Land Use Policy”. Prowadzi lekcje o samorządzie terytorialnym, projektach społecznych i debatach oksfordzkich w szkołach Wielkopolski, przygotował poradniki o budżetach obywatelskich i konsultacjach społecznych. Podczas Nocy Naukowców opowiadał o faktach, mitach i przekonaniach dotyczących klimatu.
NAUKI O ŻYCIU
dr inż. Katarzyna Roguz – Wydział Biologii, Uniwersytet Warszawski – biologia/nauki o klimacie
Adiunktka w Ogrodzie Botanicznym na Wydziale Biologii. Bada, skąd bierze się różnorodność kwiatów i jak ich relacje z zapylaczami zmieniają się pod wpływem urbanizacji, zmian klimatu i zanieczyszczeń. Interesuje ją, jak kwiat widzi zapylacz, co przyciąga go do rośliny i jaką rolę odgrywają mikroorganizmy w nektarze. Sprawdza także, jak więdnięcie wpływają na budowę i funkcjonowanie kwiatów oraz skuteczność zapylania. Jej badania mogą wspierać ochronę zapylaczy i projektowanie zieleni miejskiej. Od tych relacji zależy bowiem przetrwanie dzikich roślin, a także produkcja owoców, warzyw i nasion.
Odbyła roczny staż podoktorski na Tel Aviv University, a w programie Bekkera NAWA przez rok pracowała na Philipps-Universität Marburg. Otrzymała nagrodę naukową Rektora UW oraz Medal im. Profesora Szafera Polskiego Towarzystwa Botanicznego. Publikowała m.in. w „Annals of Botany”, „Frontiers in Plant Science” i „Urban Forestry & Urban Greening”. Przygotowała wystawę „Szachownica – różnorodność w kratkę”, prezentowaną w ogrodach botanicznych w Warszawie i Lejdzie. Pisze do „Kosmosu” i „Pisma UW”, opracowuje materiały edukacyjne dla dzieci i nauczycieli. Otrzymała wsparcie Centrum Współpracy i Dialogu „Nauka jest dla ludzi” na upowszechnianie wiedzy ekologicznej.
NAUKI ŚCISŁE
dr inż. Marcelina Jureczko – Centrum Biotechnologii, Politechnika Śląska – chemia/biotechnologia
Adiunktka w Centrum Biotechnologii. Bada, jak leki przeciwnowotworowe trafiające do wód wpływają na organizmy i czy można je usuwać za pomocą grzybów. Łączy inżynierię środowiska, biotechnologię i chemię. Wykazała, że grzyby białej zgnilizny drewna potrafią usuwać badane leki zarówno przez ich pochłanianie, jak i rozkład. W doświadczeniach osiągnęła skuteczność do 99%, a rozkładowi leków towarzyszyło zmniejszenie toksyczności próbek. Sprawdzała też działanie grzybów w warunkach imitujących ścieki. Jej badania mogą pomóc rozwijać metody oczyszczania ścieków i chronić organizmy wodne oraz ludzi.
Odbyła staż m.in. w Institute of Environmental Assessment and Water Research (IDAEA) w Barcelonie. Kierowała projektem NCN PRELUDIUM dotyczącym usuwania cytostatyków przez grzyby. Otrzymała Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za rozprawę doktorską, stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla wybitnych młodych naukowców oraz stypendium im. prof. Mieczysława Chorążego. Publikowała m.in. w „Journal of Hazardous Materials” i „Science of the Total Environment”. Wygrała FameLab Poland 2024 i Falling Walls Lab Wroclaw 2025. Opowiada o nauce podczas Śląskiego Festiwalu Nauki i Pyrkonu, oraz prowadzi warsztaty z komunikacji naukowej.
NAUKI TECHNICZNE
dr inż. Sebastian Cygert – Ośrodek Badań nad Bezpieczeństwem Sztucznej Inteligencji, NASK – Państwowy Instytut Badawczy – informatyka
Adiunkt i kierownik Zakładu Bezpieczeństwa i Przejrzystości Sztucznej Inteligencji w NASK – Państwowym Instytucie Badawczym; pracuje również w Politechnice Gdańskiej.
Bada bezpieczeństwo i wiarygodność systemów AI w dziedzinach, w których błędy mają realne konsekwencje, takich jak medycyna. Obecnie skupia się na dużych modelach językowych: sprawdza, jak rozpoznawać dane użyte do ich trenowania, wykrywać ukryte podatności modeli i ograniczać nadużycia. Wcześniej współtworzył metody wspomagające diagnostykę nowotworów na podstawie płynnej biopsji.
W NASK zbudował zespół badający bezpieczeństwo AI. Jest również członkiem panelu naukowego przy EU AI Office, który wspiera wdrażanie europejskich regulacji, oraz kierownikiem grantu Narodowego Centrum Nauki SONATA poświęconego ocenie bezpieczeństwa modeli AI.
Odbył staż w Amazon Research w Niemczech oraz pobyt badawczy na New York University (stypendium Fundacji Kościuszkowskiej). Jest laureatem nagrody Rektora Politechniki Gdańskiej I stopnia za osiągnięcia naukowe oraz Innovation Award na warsztatach podczas ICCV 2023. Jest członkiem ELLIS Society, europejskiej organizacji zrzeszającej czołowych badaczy sztucznej inteligencji. Jego prace ukazały się w materiałach najważniejszych konferencji tj. NeurIPS, ICML czy ICLR.
O badaniach opowiada w radiu, podcastach i na konferencjach. Współorganizuje spotkania poświęcone bezpieczeństwu modeli AI.