Pływać niemal każdy może, czyli zwierzęcy mieszkańcy lądów, dla których także woda jest środowiskiem przyjaznym

Zamieszkujące Eurazję i Ameryki pluszcze są istnym ewenementem w świecie przyrody. To jedyne na świecie ptaki śpiewające, które potrafią nie tylko pływać, ale i nurkować. Pluszcze żywią się głównie drobnymi wodnymi bezkręgowcami, których wypatrują tylko w bardzo czystej wodzie. Z tego względu na terenie Polski całorocznie ptaki te spotkać można głównie w pobliżu strumieni górskich. Na niżu, co prawda, się pojawiają, ale zazwyczaj są to przybysze z północy spędzający w Polsce zimę.

Pluszcz na pierwszy rzut oka wygląda jak typowy mały ptak śpiewający i niczym szczególnym się nie wyróżnia. Posiada jednak dość krótkie i silnie umięśnione skrzydła, które pomagają mu w poruszaniu się pod wodą. W odróżnieniu od innych ptaków latających jego kości są ciężkie, wypełnione szpikiem, co sprawia, że podczas nurkowania ptak może oprzeć się wartkiemu nurtowi rzeki. Pióra ściśle przylegają do ciała i są pokryte wodoodporną substancją tłuszczową, pochodzącą z gruczołu kuprowego. Dzięki takiej izolacji pluszcze mogą pływać pod wodą nawet podczas silnych mrozów, nie narażając się na wychłodzenie. Oczy pluszczów zaopatrzone są w dodatkową, częściowo przezroczystą błonę zwaną migotką. Umożliwia ona dobre widzenie pod wodą i niweluje silne odbicia promieni słonecznych od jej tafli. Jeśli chodzi o aparat oddechowy, to podczas nurkowania nozdrza ptaków blokowane są przez specjalną błonę, a pojemne płuca gromadzą drogocenny tlen. Pluszcze charakteryzuje także wyższy niż u innych ptaków lądowych poziom hemoglobiny we krwi, dlatego mogą na dłużej wstrzymać oddech. Niestety, w związku z ciężkimi kośćmi i krótkimi skrzydłami nie są dobrymi lotnikami. Fruwają dość ciężko i głównie poruszają się nisko nad wodą.

Skrzydlaci łowcy ryb

Idealnymi podwodnymi łowcami i nurkami w świecie ptaków są zimorodki. To jedyni reprezentanci rzędu kraskowych, którzy potrafią nurkować, wykorzystując do tego skrzydła. Ptaki te żyją w pobliżu wód, żywiąc się głównie niewielkimi rybami. Gdy tylko zobaczą przepływającą ofiarę, momentalnie pikują pod powierzchnię wody i chwytają ofiarę dziobem. Aby nie tracić siły rozpędu, za pomocą uderzeń skrzydeł wynurzają się z wody i wracają na ląd, by ogłuszyć i połknąć zdobycz. Jeśli chodzi o ptaki drapieżne, to jedynym, prawdziwym nurkiem jest rybołów. Lata on nad dużymi zbiornikami, a gdy dostrzeże ofiarę, często najpierw zawisa nad nią w powietrzu, a następnie pikuje z ogromną siłą i wbija się w wodę. Chwyta śliską rybę zakrzywionymi pazurami i przy pomocy bardzo mocnych skrzydeł wypływa na powierzchnię, a następnie wzbija się w powietrze.

Pływające kopytne

Jeśli chodzi o ssaki kopytne, to zdecydowana ich większość potrafi pływać. Niektóre gatunki przemierzają zbiorniki wodne, migrując na inne tereny, a część chroni się w głębokiej wodzie przed niebezpieczeństwem. Jedyną antylopą, dla której pływanie to swego rodzaju sposób na życie, jest zamieszkująca bagienne tereny Afryki sitatunga. Zwierzę posiada długie, rozchodzące się racice, które ułatwiają mu brodzenie po bagnach oraz pływanie. Sitatungi zjadają roślinność wodną i zalane wodą trawy. W razie zaniepokojenia wskakują do głębokiej wody, w której nawet zdolne są do zanurkowania. Aby przeczekać niebezpieczeństwo, stoją nieruchomo pod wodą i widać tylko ich nozdrza i oczy.

Innymi dobrze pływającymi, ale nienurkującymi antylopami są również zamieszkujące Afrykę koby. Podobnie jak sitatungi wybierają do życia obszary bagienne i zalewowe, a w razie niebezpieczeństwa potrafią sprawnie pływać. Jeśli chodzi o jeleniowate, to nurkują jedynie łosie. Te ogromne ssaki preferują wilgotne lasy liściaste lub mieszane, obszary bagienne oraz brzegi dużych zbiorników wodnych. Oprócz delikatnych liści łosie zjadają także rośliny zielne, a ich przysmakiem są miękkie rośliny wodne zawierające cenny dla nich sód. Ssaki te nurkują z łakomstwa w celu pozyskania najsmaczniejszych kąsków z dna zbiornika. Pod wodą szczelnie zamykają nozdrza.

Wszystkie gatunki ssaków lądowych należące do rodziny świniowatych zdolne są do pływania. Mistrzem w tej umiejętności jest jednak dzikan (świnia) rzeczny z Afryki. Gatunek ten żyje na terenach tropikalnych i subtropikalnych, zawsze w pobliżu większych zbiorników wodnych. Wspaniale pływa i bardzo dobrze nurkuje. Świnie rzeczne mogą żywić się roślinami rosnącymi głęboko na dnie akwenu. Dobrymi pływakami i nurkami wśród świniowatych są także babirusy, zamieszkujące indonezyjskie wyspy i dość często uznawane za najmniej urodziwe zwierzęta świata. Inny bardzo dobrze pływający przedstawiciel świniowatych to świnia brodata z tropikalnych wysp Azji Południowo-Wschodniej. Gatunek ten jednak nie nurkuje, a pożywienie zdobywa głównie na lądzie.

Nurkująca waga ciężka

Największymi ssakami lądowymi, które potrafią pływać, są słonie. Wszystkie ich trzy gatunki nie stronią od wody, ale szczególne zamiłowanie do pławienia się w niej przejawiają słonie indyjskie. Woda jest niezmiernie ważna w życiu tych zwierząt. Pomaga im utrzymać odpowiednią temperaturę ciała, nierzadko chroni przed upałem, ogranicza występowanie pasożytów, a wraz z ziemią tworzy błoto, będące czymś w rodzaju zabezpieczenia przed słońcem i insektami. Słonie aktywnie pływają, poruszając wszystkimi czterema kończynami. Ich styl poruszania się w wodzie przypomina trochę chodzenie po lądzie, ale mogą także pływać jak psy. Oprócz samego unoszenia się w wodzie ssaki te uwielbiają nurkować. Na przebywanie pod wodą pozwala im długa trąba, która pełni funkcję rurki oddechowej.

Wspaniałymi pływakami i nurkami są także amerykańskie i malajskie tapiry. Ssaki te zamieszkują obszary wilgotne i chcąc odpocząć lub się ochłodzić, wiele godzin spędzają zanurzone w wodzie z wystającą ponad powierzchnię długą trąbką, będącą połączeniem nosa z górą wargą. Potrafią także bardzo dobrze nurkować. Niemniejsze zamiłowanie do wody przejawiają gatunki nosorożców zamieszkujących Azję. Gdy są najedzone, lubią relaksacyjnie pływać lub większość dnia spędzać całkowicie zanurzone w wodzie. Kiedy jest bardzo gorąco lub doskwierają im owady, nosorożce nurkują nawet na kilkanaście sekund.

„Wodne” małpy

Zdecydowana większość naczelnych nie przepada za pływaniem, ale w momencie zagrożenia lub przypadkowego znalezienia się w wodzie ich przedstawiciele zdołają dopłynąć do brzegu. Wyjątkiem są nosacze sundajskie, żyjące endemicznie na Borneo. Małpy całe życie spędzają w zaroślach mangrowych, które dostarczają im ich głównego pokarmu, czyli liści. Mangrowce z kolei rosną zawsze na granicy wody i lądu, toteż nosacze skazane są na życie nad wodą. Nierzadko, aby zmienić rewir czy pożywić się liśćmi lub kwiatami innego gatunku, muszą zwyczajnie do nich popłynąć. Podobnie jak makaki krabożerne (daw. jawajskie) potrafią także nurkować. Robią to rzadko i zazwyczaj tylko po to, by zmylić ścigającego je napastnika. Wspomniane makaki krabożerne w odróżnieniu od nosaczy żerują głównie na lądzie, ale zawsze w pobliżu wody. Małpy przeczesują brzegi rzek czy plaże morskie w poszukiwaniu uwięzionych podczas odpływów w szczelinach skalnych małych ryb czy bezkręgowców. Gdy chcą zmienić teren żerowania, bez problemu przepływają na drugą stronę rzeki. Ich chwytne i niezmiernie delikatne łapki wyczuwają potencjalną ofiarę nawet na większej głębokości. Wówczas małpa nurkuje nawet na 30 s.

Polowanie w wodzie

Niedźwiedzie polarne to największe współcześnie żyjące lądowe ssaki drapieżne. W ich przypadku dość trudno określić, czy są bardziej lądowe, czy wodne. Jeśli uznać, że zamarznięta woda jest lądem, to niedźwiedzia polarnego traktować można jako ssaka lądowego. Niedźwiedzie te są urodzonymi pływakami. Mogą nawet kilka godzin spędzić w lodowatej wodzie i do tego jeszcze nurkować, zamykając przy tym nozdrza. Stwierdzono, że wstrzymują oddech nawet na 2 min. Pod wodą dobrze widzą, co pozwala im zlokalizować lub ścigać na krótki dystans foki, będące ich głównym pożywieniem. Innymi dobrymi pływakami wśród niedźwiedzi są nasze krajowe niedźwiedzie brunatne oraz amerykańskie baribale (niedźwiedzie czarne).

Wśród psowatych mistrzami pływania są południowoamerykańskie pakożery, zwane dawniej psami leśnymi. Te niewielkie stadne zwierzęta żywią się – jak sama nazwa wskazuje – pakami (duże gryzonie), ale nie gardzą innymi małymi ssakami, ptakami, płazami, gadami i rybami, które wyławiają prosto z wody. Zdarza się, że przeszukują podczas nurkowania dno zbiorników.

Jeśli chodzi o kotowate, to nie przepadają za zbytecznym moczeniem się. Ale pewne gatunki na przekór pobratymcom godzinami zażywają kąpieli, a nawet sprawnie pływają i łapią zdobycz znajdującą się w wodzie. Do wytrawnych pływaków należy jaguar, zamieszkujący gęste, poprzecinane kanałami rzek wilgotne lasy deszczowe Ameryki. Pływanie jest więc w jego przypadku umiejętnością wymaganą. Co chwilę kot musi przeprawiać się przez rzekę, bagna lub większe jezioro. Jaguary mogą upolować pływającego w wodzie kajmana, kapibarę lub ariranię (wydrę). Nie pogardzą także słodkowodnymi żółwiami (mają miękki pancerz) i rybami. Tygrysy także pływają. Zarówno podgatunki zamieszkujące północny wschód Azji, jak i te z tropikalnych dżungli Indii czy Malezji. W większości przypadków zamieszkują tereny poprzecinane rzekami lub mokradłami, dlatego umiejętność ta jest dla nich kluczowa w momencie migracji czy ścigania zdobyczy. Tygrysy uwielbiają wypoczywać w wodzie, z której wystaje im tylko głowa.

Typowym kotowatym, który funkcjonuje w środowisku wodno-bagiennym, jest kotek cętkowany (taraj). Ten niewielki ssak w głównej mierze żywi się rybami oraz innymi mniejszymi zwierzętami wodnymi i lądowymi. Bardzo dobrze pływa i potrafi nurkować. Palce taraja są częściowo zrośnięte, a niewielka błona pławna ułatwia mu pływanie. Od wody nie stroni też kot błotny (chaus). Gatunek ten żyje w Azji w różnych środowiskach, a żywi się niewielkimi zwierzętami. Chausy bardzo dobrze pływają, a nawet nurkują, kiedy np. uciekają przed drapieżnikami lub chcą pochwycić rybę. Prawdziwym rybożernym kotowatym jest skrajnie zagrożony wyginięciem kotek kusy, zamieszkujący tropikalne lasy deszczowe Malezji i Indonezji. Kotki kuse bardzo dobrze pływają, potrafią także nurkować, a żywią się głównie rybami i płazami, które łowią bezpośrednio w wodzie. Po upolowaniu zdobyczy kot odciąga ją od wody na odległość 2 m i dopiero wówczas uśmierca i zjada.

Gryzonie, torbacze...

Mistrzami pływania wśród gryzoni są ziemno-wodne nutrie i karczowniki. Jednak typowo lądowymi, które uwielbiają kąpiele wodne, są największe gryzonie świata, czyli kapibary. Te zamieszkujące wilgotne pampy i mokradła ssaki gustują w miękkich roślinach wodnych, wyławianych podczas nurkowania w rzekach i jeziorach. Palce kapibar spięte są niewielką błoną pławną, która ułatwia im pływanie. Za dobrych pływaków uważa się także szczury wędrowne. Generalnie unikają wody, ale w razie konieczności przepływają nawet spory zbiornik. Wśród torbaczy tylko nieliczne gatunki obdarzone są zdolnością pływania. Ponieważ większość żyje na półpustyniach lub na drzewach, umiejętność ta na niewiele by się im zdała. Za dobrych pływaków uchodzą jedynie oposy, z czego szczególnie lubiącym wodę jest japok wodny. Ten środkowoamerykański torbacz chętnie poluje na ryby i płazy, przy czym wspaniale pływa i nurkuje. Palce jego tylnych kończyn spina błona pławna, a otwór torby lęgowej, w której dorastają młode, jest silnie umięśniony i uniemożliwia dostanie się wody do środka podczas nurkowania. Wśród ssaków owadożernych najbardziej związanymi z wodą są zamieszkujące także Polskę rzęsorki. Są świetnymi pływakami, a pod wodą aktywnie polują. Ich futro zatrzymuje pęcherzyki powietrza, co sprawia, że pod powierzchnią wyglądają jak srebrzyste kulki. Powietrze to chroni je przed wyziębieniem, a po upolowaniu zdobyczy ułatwia wypłynięcie.

Lądowe gady wodne

Zdecydowana większość gadów to zwierzęta lądowe. W niektórych jednak przypadkach (żółwie, węże) ewolucja ponownie wprowadziła je do środowiska wodnego, bez którego nie mogłyby funkcjonować. Z gadów typowo lądowych umiejętnością pływania charakteryzuje się większość gatunków jaszczurek i węży. Przedstawicielami węży lądowych, które prawie całe życie spędzają w wodzie, są anakondy. Te największe węże świata mogą tygodniami leżeć w płytkiej ciepłej wodzie, trawiąc upolowaną ofiarę. Zamieszkują południowoamerykańskie bagniska i lasy tropikalne, gdzie żywią się kapibarami, rybami, ptakami wodnymi, a nawet kajmanami, jeleniami i tapirami. Bardzo dobrze pływają i nurkują.

Jeśli chodzi o mniejsze węże lądowe, to dobrych pływaków znajdziemy w podrodzinie zaskrońcowatych (zaskrońce i pończoszniki). Gady te żyją w pobliżu zbiorników wodnych, gdzie chętnie polują na ryby oraz płazy. Innymi lądowymi gadami, które bardzo dobrze radzą sobie w wodzie, są legwany zielone. Te nadrzewne gady w odróżnieniu od pozostałych jaszczurek żywią się pokarmem pochodzenia roślinnego (liście, kwiaty, owoce). Często jednak padają łupem ptaków drapieżnych, toteż w momencie zagrożenia momentalnie spadają z gałęzi prosto do wody. Legwany zielone dobrze pływają i nurkują. Bezapelacyjnymi mistrzami nurkowania wśród gadów lądowych są zamieszkujące Galapagos legwany morskie. Gady prawie cały dzień wygrzewają się na ciepłych skałach głównie po to, by w odpowiednim momencie wskoczyć do zimnego oceanu. Legwany nurkują nawet na kilkanaście metrów i obgryzają ze skał swój największy przysmak, czyli glony morskie. Jako zwierzęta zmiennocieplne szybko tracą właściwą ciepłotę ciała, dlatego gdy tylko się pożywią, muszą szybko wracać na ciepły ląd. W przeciwnym razie zbytnie wychłodzenie spowalnia ich metabolizm, a w konsekwencji powoduje śmierć.