pulsar nadaje. sygnał 176. Katarzyna Sznajd-Weron: O ruchach ciał społecznych

Histereza to niezwykle intrygujące zjawisko. Polega ono na tym, że zachowanie układu może zależeć nie tylko od aktualnej intensywności bodźców, ale też od historii wcześniejszych stanów. Dowodem są eksperymenty, w których stopniowo zmieniano warunki środowiskowe i obserwowano nieliniowe reakcje organizmów – progi reakcji przy „narastaniu” bodźca i przy jego „cofaniu” nie pokrywały się. W efekcie układ nie wracał do poprzedniego stanu w tym samym punkcie, w którym z niego wyszedł – jakby „pamiętał” wcześniejsze pobudzenie.

W biologii bowiem progi reakcji zależą od przeszłych doświadczeń, a nie tylko od bieżących warunków. Podobne mechanizmy – w sensie formalnym – obserwuje się w modelach dynamiki społecznej. Aby obniżyć obecny poziom polaryzacji, nie wystarczy więc po prostu „cofnąć” warunków zewnętrznych (na przykład wrócić do stanu sprzed upowszechnienia mediów społecznościowych), ponieważ układ społeczny może wykazywać efekt histerezy.

Próby zrozumienia takich właśnie m.in. fenomenów podejmuje Katarzyna Sznajd-Weron. Od ponad 20 lat bada zjawiska kolektywne rozgrywające się w sieciach społecznych. A konkretniej – buduje modele komputerowe, które dynamikę społeczną pozwalają ująć w matematyczne karby. Wywodzi się z fizyki statystycznej i teorii układów złożonych, ale pracuje z psychologami społecznymi i badaczami nauk społecznych, tworząc wzajemnie inspirujący się, nomen omen, układ. Jej prace – opisujące klasyczny model Sznajdów, a potem modele z niezależnością, antykonformizmem i wpływem liderów opinii – należą dziś do kanonu socjofizyki i są szeroko cytowane.

Już w tych najprostszych symulacjach, zakładających bardzo uproszczone oddziaływania międzyludzkie, wyłaniały się zachowania do złudzenia przypominające te znane z realnego świata: nagłe przejścia od konsensu do głębokiej polaryzacji, istnienie stanów metastabilnych czy wrażliwość na niewielkie zaburzenia. Sznajd-Weron od lat buduje jednak modele uwzględniające bardziej zniuansowane postawy – konformistyczną, antykonformistyczną oraz niezależną. Zmieniając wartości tych parametrów, obserwuje dramatyczne zmiany w sposobie przechodzenia modelowanych społeczeństw z jednego stanu do drugiego i z powrotem. Przemiany są czasem łagodne, a czasem gwałtowne, przypominające przejścia fazowe znane z fizyki. W wielu takich modelach pojawia się efekt histerezy: droga „w stronę polaryzacji” i droga „powrotu do zgody” nie są symetryczne.

Badaczka mówi także o niezwykłych ludziach, którzy ukształtowali niesztampowy przebieg jej ścieżki zawodowej, oraz o tym, jak dołączyła do Complexity Science Hub Vienna, jednej z najważniejszych europejskich instytucji zajmujących się badaniem układów złożonych.

Wspominamy też o trzech badaczkach, które gościliśmy już w studiu pulsara – Agnieszce Czaplickiej („Przyszła kultura będzie hybrydowa”), Annie Chmiel („Troszeczkę się w tych sieciach zakochałam”) oraz Karolinie Hansen („Jak nas słyszą, tak nas widzą”).