Pulsar poleca: „Scientific American" (Świat Nauki) na luty

Raport specjalny o chorobie Alzheimera | Kulisy Nobla | Astronomiczna genealogia | Piekielna atmosfera | Jak zwalczać stan zapalny | Zagadkowe nocne błyski | O łamaniu słynnego kodu („Kryptos”). | Te i wiele innych tematów przygotowała dla was redakcja „Scientific American" (Świat Nauki).

Nano bez złudzeń: dlaczego przyszłość wciąż nie chce się skalować

Kilkudziesięciu ekspertów ogłosiło swoje prognozy na rozwój nanotechnologii. W czasopiśmie „ACS Nano” opisali największe wyzwania na przyszłość. Pisze Tomasz Roman Tarnawski.

Jak teraz funkcjonujesz? – Jest inaczej – odpowiada zmarły. O żałobie w erze AI

Są tacy, którzy chcą, by sztuczna inteligencja przypominała konkretną, realną osobę – kogoś, kto już nie żyje. Dlatego rosnąca liczba start-upów oferuje dziś cyfrowe duchy – znane także jako: griefboty, deadboty, duchy generatywne, cyfrowe zombie, cloneboty, technologie wspierające żałobę, narzędzia „cyfrowej nekromancji”. Pisze David Berreby. [Artykuł także do słuchania]

Zbieg z niewoli, mistrz kamuflażu, zapalony wędrowiec. Jenot to dalekowschodni kolonizator

Nyctereutes jest obcym gatunkiem w polskiej faunie. Jego zwiększająca się populacja niekorzystnie wpływa na wiele rodzimych zwierząt. A wszystko zaczęło się od mody na jego futro. Pisze Radosław Kożuszek. [Artykuł także do słuchania]

Mózg Einsteina rozczarował. Jeśli chodzi o wielkość, ewolucja grała w dziwną grę

Wydawało się, że wiemy, jaki był kierunek ewolucji człowieka: coraz większy mózg, coraz większa inteligencja. Dziś wygląda na to, że ta opowieść jest dużo bardziej skomplikowana. Pisze Marcin Ryszkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Václav Smil: Elektronika nas nie zbawi. Lepiej zająć się ulepszaniem pszenicy

Elektryczność, nawozy azotowe i silniki spalinowe zmieniły świat bardziej niż smartfony i internet – przekonuje Václav Smil, jeden z najważniejszych krytycznych analityków postępu technologicznego. Pisze Tomasz Targański. [Artykuł także do słuchania]

Morskie mięczaki oszukały przeznaczenie, ale tylko na chwilę

Skamieniałości z Danii podważają jeden z najlepiej utrwalonych mitów paleontologii. Granica kredy i paleogenu nie była ostrą linią śmierci – wyjaśnia Marcin Machalski z Instytutu Paleobiologii PAN, jeden z autorów nowej publikacji na ten temat. Pisze Jolanta Iwańczuk. [Artykuł także do słuchania]

Trzecia kultura Siwczyka. Béla Tarr: Wyrozumiały Lucyfer

Wniósł do kina tyleż medytacyjną, silnie kontekstualną, nutę a właściwie suitę rozpaczy, ile stworzył dla niej osnowę w postaci buntu. Bo przecież nie da się jego filmów oglądać bez pragnienia zmiany świata, który referują. Pisze Krzysztof Siwczyk. [Artykuł także do słuchania]

Lustrzane odbicia komórek nie są identyczne. Nowe badania przybliżają do odpowiedzi na pytanie, dlaczego

„Zainteresowaliśmy się tym, w jaki sposób chiralność na poziomie tkankowym wynika z chiralności poszczególnych komórek i w jaki sposób chiralność poszczególnych komórek wynika z chiralności na poziomie molekularnym” – mówi jeden z autorów najnowszych badań, prof. Tatsuo Shibata z RIKEN Center for Biosystems Dynamics Research. Pisze Hanna Lewkowicz. [Artykuł także do słuchania]

Grota gra, wspólnota tańczy. O muzyce, jaką tworzyli i jakiej słuchali ludzie paleolitu

Trudno bez kopalnego zapisu dokładnie odtworzyć krajobraz dźwiękowy, ale możemy być pewni, że dźwięk był jednym z kluczowych elementów ich doświadczenia. [Artykuł także do słuchania]

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

– Jeśli ktoś chce, żeby ludzie zrezygnowali z wolności, skutecznym sposobem jest pogrążenie ich w chaosie. Przeciążenie metaboliczne prowadzi bowiem do cierpienia – mówi psycholożka prof. Lisa Feldman Barrett. Rozmawia Katarzyna Kaczorowska. [Artykuł także do słuchania]

Śmiertelna predyspozycja. Czy testy DNA wskażą nam kiedyś przyszłych samobójców?

Naukowcy od lat badają korelacje między genetyką a skłonnościami do autodestrukcji. Pisze Kamil Nadolski. [Artykuł także do słuchania]

Genetyczna optymalizacja zarodków: drogi, szkodliwy mit

Firma Nucleus Embryo to przykład tego, co dzieje się wtedy, gdy Dolina Krzemowa zabiera się za diagnostykę genetyczną. Naukową rzetelność zastępuje się przechwałkami o „rewolucjonizowaniu” medycyny, która wcale niekoniecznie wymaga rewolucji. Piszą Arthur Caplan i James Tabery. [Artykuł także do słuchania]

Atlantyda i kosmici nie znikną. Archeologia przegrywa z pragnieniami

Każdy nowy rok zaczyna się od nadziei, że coś się skończy, coś wreszcie zostanie wyprostowane. Tymczasem mity w nadchodzących latach będą raczej silniejsze niż kiedykolwiek. Bo znaleziono jakieś nowe dowody? Nie. Bo pojawiły się nowe narzędzia produkcji złudzeń. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Fragmenty Marsa zostaną na Marsie. Misję ich sprowadzenia pogrzebały władze USA

Dzięki Mars Sample Return dziesiątki próbek, wśród których może znajdować się najlepszy dowód na istnienie życia poza naszą planetą, miały być badane na Ziemi. Amerykańscy parlamentarzyści poparli jednak decyzję Białego Domu o zakończeniu tego programu, co w najnowszym „Scientific American” przewidywał Jonathan O’Callaghan. [Artykuł także do słuchania]

Płynna tożsamość nie tylko Bałtyku, czyli zamieszanie w nazwach geograficznych

Wydają się czymś oczywistym – wystarczy spojrzeć na mapę. Tymczasem każde słowo jest nośnikiem historii, kultury i polityki. Modyfikacja nazwy to ruch, który rozpala emocje i zmienia percepcję miejsca. [Artykuł także do słuchania]

Głowa dziecka ujawnia kod Leonarda da Vinci? Być może

Z obrazu przypisywanego włoskiemu mistrzowi naukowcy pozyskali DNA. Czy należy ono do Leonarda? Naukowcy nie zamierzają przerywać swoich badań.

Przeciwnowotworowe szczepionki mRNA: terapia obiecująca, ale zagrożona

Szczepionki oparte na mRNA można dostosowywać tak, aby celowały w unikatowe mutacje guza konkretnego pacjenta. W USA drastycznie ograniczono jednak finansowanie badań nad nimi. [Artykuł także do słuchania]

Fragmenty Marsa prawdopodobnie szybko do nas nie przylecą

Probówki z próbkami umieszczone wewnątrz Perseverance mogą przetrwać nawet pół wieku. Jeśli misja Mars Sample Return zostanie anulowana lub przełożona, łazik może je gdzieś zostawić w nadziei, że jakaś przyszła wyprawa – być może nawet ekspedycja z udziałem ludzi – je odbierze. Pisze Jonathan O’Callaghan. [Artykuł także do słuchania]

Sztuczna inteligencja może zatruć badania społeczne

Autonomiczne boty napędzane przez duże modele językowe wypełniają internetowe ankiety tak, że ich odpowiedzi nie sposób odróżnić od ludzkich. To poważne zagrożenie dla nauk społecznych. Pisze Marcin Rotkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Kotki wojny. W sieci roi się od fałszywych filmików ze zwierzętami. Nawet te słodkie są groźne

Deepfake’owe zwierzęta to tylko pierwszy, niewinny klin wbijany w naszą zdolność odróżniania prawdy od fałszu. Pisze Marta Alicja Trzeciak. [Artykuł także do słuchania]

Słonie: klub gruboskórych dżentelmenów

Długo uważane za samotników, samce słoni afrykańskich mają zaskakująco bogate życie społeczne. Pisze Caitlin O’Connell. [Artykuł także do słuchania]

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Bogowie nie starzeją się i nie chorują; ich nieustająca młodość jest gwarantowana samą ich naturą – albo ambrozją, nektarem lub amritą. To tych ostatnich zazdrościli im ludzie, którym nie wystarczała obietnica wieczności po śmierci. Na różne sposoby próbowali przechytrzyć los. I nadal próbują. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Noworoczna sensacja: planeta samotniczka namierzona i „zważona”

Przełomowe odkrycie dotyczy globu, który nie jest związany z żadną gwiazdą. Dokonał go zespół, którym kierowali Andrzej Udalski z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, Subo Dong z Chin oraz Chung-Uk Lee z Korei Południowej.Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Bestie malowane. O obrazach, które zaszczepiły w ludziach dinomanię

Świat zaczął wariować na punkcie dinozaurów dwa wieki temu. To szaleństwo było zasługą zarówno uczonych, jak i artystów. A może nawet bardziej tych drugich. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Michał Misiak: Marnowanie jedzenia to uboczny skutek naszych prospołecznych skłonności

Święta, święta i… przeciętny Polak znów wyrzuci do kosza 1,5 kg żywności. A co z moralnością? O związkach między resztkami pożywienia a resztkami przyzwoitości opowiada psycholog dr Michał Misiak. [Artykuł także do słuchania]

Biologie fantastyczne. „Avatar: Ogień i popiół”: ruchy moralnego kompasu

Najnowsza produkcja Jamesa Camerona pokazuje znacznie mroczniejsze oblicze Pandory. Okazuje się, że na tej planecie żyją nie tylko istoty wierzące w równowagę i zjednoczenie. Również te, dla których sensem życia jest przemoc oraz brutalność. [Artykuł także do słuchania]

AI: Słychać jęki zawodu, zapala się coraz więcej czerwonych lampek

Rozwiewają się wielkie nadzieje związane ze sztuczną inteligencją. Rośnie rozczarowanie i obawa przed globalnym kryzysem, jakiego najstarsze chatboty nie pamiętają. Pisze Marcin Rotkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Schizofrenia. Jej złożoność może prowadzić do skuteczniejszego leczenia

Do niedawna wszystkie leki przeciwpsychotyczne działały w zasadzie w ten sam sposób – blokowały aktywność dopaminy, neuroprzekaźnika zaangażowanego m.in. w motywację, uczenie się i tworzenie nawyków. Sukces terapii psychozy poprzez blokadę dopaminy doprowadził wielu lekarzy do przekonania, że rozumieją schizofrenię. Przedwcześnie. [Artykuł także do słuchania]

Kura: opinia, że ma tylko móżdżek, to wielka niesprawiedliwość

Potrafi być przebiegła, ma całkiem bogaty język, bywa empatyczna, podejmuje decyzje, kierując się doświadczeniem, i rozwiązuje problemy. [Artykuł także do słuchania]

Jak narodziły się państwa? Być może z potrzeby wspólnego świętowania

Za scalaniem społeczności zawsze musiała stać jakaś forma rytuału i symbolu jednoczącego wspólnotę. Przestrzeń, w której każda rola ma swój kostium, każdy ruch – swoje miejsce, a każdy uczestnik – przypisaną funkcję. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Czarne dziury: czy istnieje górny limit dla ich mas

Na początku lat 60. ubiegłego wieku astronomowie odkryli potwora. Jakiś obiekt w gwiazdozbiorze Panny emitował fale radiowe, ale początkowo nie dostrzeżono żadnego odpowiednika w zakresie promieniowania widzialnego. [Artykuł także do słuchania]

Atlantyda: mit, który nie tonie

Opowieści o tej krainie od wieków rozpalają wyobraźnię filozofów i archeologów. Choć nauka kategorycznie zaprzecza jej istnieniu, nie brakuje śmiałków, którzy chcieliby udowodnić światu przeciwną tezę. Pisze Kamil Nadolski. [Artykuł także do słuchania]

Słońce i wiatr przebojami naukowymi roku

Tygodnik „Science” za przełomowe osiągnięcie naukowe 2025 roku uznał odnawialne źródła energii. „Po raz pierwszy w historii dostarczyły one więcej prądu niż węgiel” – napisano w uzasadnieniu.

Biologie fantastyczne. „Iluzja 3”: nauka, czyli magia, która działa

To trzecia część serii poświęconej magikom, którzy wykonują spektakularne triki, oszukując zmysły widzów – i filmowych, i zasiadających w kinie. Przyjrzyjmy się, jak można wykorzystać ludzką anatomię i neurologię, by osiągnąć taki iluzjonistyczny efekt „wow”. Pisze Marta Alicja Trzeciak. [Artykuł także do słuchania]

Juan Luis Arsuaga: Homo daleko odszedł od Lucy

Nie jesteśmy tak silni jak np. neandertalczycy, nie potrafimy dużo podnieść, ale bez problemu możemy przemierzyć w ciągu dnia 20 km i nazajutrz zrobić to samo. Żaden inny naczelny nie dokona czegoś takiego – odpowiada Juan Luis Arsuaga, jeden z najwybitniejszych paleoantropologów Europy. Pisze Kasper Kalinowski. [Artykuł także do słuchania]

Jak Homo erectus udomowił ogień i co z tego wynikło

Nie wiemy, kiedy ktoś pierwszy raz powiedział „dawno, dawno temu…”, ale prawie na pewno stało się to nocą, przy świetle ogniska. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Co wprawia w ruch kontynenty

Do tej pory geolodzy uważali, że ryft napędzany jest głównie przez procesy zachodzące wewnątrz skorupy ziemskiej. Właśnie się okazało, że znaczenie mają tu także czynniki, których byśmy o to nie podejrzewali. Pisze Jolanta Iwańczuk. [Artykuł także do słuchania]

Trzecia kultura Siwczyka. Ryszard Koziołek. Spec od pozytywizmu z uporem do sięgania w marzenia

Nagle odkryłem, że stawką jego niby lekkiej książki jest walka o prawo do pytań ostrych jak brzytwa, do podawania w wątpliwość statusu naszych poznawczych przyzwyczajeń. Pisze Krzysztof Siwczyk. [Artykuł także do słuchania]

Maja Olecka: Starzenie się to nie równia pochyła, tylko schody. A stopnie są co najmniej trzy

Nauka zaczyna zupełnie inaczej widzieć to, co z biegiem lat dzieje się w naszych organizmach – mówi dr Maja Olecka z Instytutu Leibniza ds. Badań nad Starzeniem w Jenie. Rozmawia Marcin Rotkiewicz: [Artykuł także do słuchania]

Ukryta większość: Młodociane dinozaury były motorem ewolucyjnego sukcesu

Badania sugerują, że każdy etap życia giganta mezozoiku należy traktować jak odrębny „gatunek ekologiczny”. Prehistoria okazuje się światem wielokrotnie bogatszym niż do tej pory sądziliśmy. [Artykuł także do słuchania]

Słuchamy coraz smutniejszej muzyki. Chyba że nadchodzi kryzys

Prawie 20 tys. piosenek – tych, które w latach 1973–2023 trafiły do pierwszej setki cotygodniowych notowań – uwzględnili w swoim badaniu naukowcy. Wyniki analiz były dla nich zaskoczeniem. Pisze Mariusz Herma. [Artykuł także do słuchania]

Dekada po porozumieniu paryskim. Świat się ocieplił, ale ludzkość zaczyna iść w dobrym kierunku

W chwili podpisywania porozumienia paryskiego zdawało się, że jest dość czasu na utrzymanie w ryzach globalnego ocieplenia. Unijny serwis klimatyczny Copernicus wskazywał wtedy, że jeśli nic nie zrobimy, granica zostanie przekroczona w 2042 r. Obecne prognozy mówią o maju 2029 r. Pisze ANdrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Kawia kontratakuje. Polemika z tekstem „Jaki znak twój? Orzeł biały? Już nie”

Historia naszych słowników, zielników i podręczników dowodzi, że język opisu przyrody zawsze był tworem uczonych, nie ludu. Pisze Piotr Panek. [Artykuł także do słuchania]

Gwiazda Betlejemska: Jak ją widać z NASA

Czym właściwie była ta „gwiazda”? Czy mogła być rzeczywistym zjawiskiem astronomicznym? Naukowcy przedstawili już kilka propozycji. Właśnie pojawiła się kolejna. Pisze ANdrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Paleodieta? Raczej paleobzdura

Zanim współcześni guru odchudzania wymyślili dietę paleo, nikt jej nie stosował. Ani Homo sapiens, ani neandertalczycy, ani australopiteki. Nasi przodkowie byli mistrzami w przetwarzaniu roślin. Pisze Agnieszka Krzemińska [Artykuł także do słuchania]

Edward Ashton: Saturn przyciąga księżycami

Wygląda na to, że planety mają mniej więcej taką samą liczbę dużych księżyców. Ale jeśli chodzi o mniejsze, Saturn wydaje się mieć ich znacznie więcej – mówi Edward Ashton, który przyczynił się do odkrycia dwóch trzecich z nich.

Julia siedzi na płocie i śpiewa, Romeo buduje gniazdo. O ptakach, które łamią binarność

Niewielkie powszechnie występujące w Ameryce Północnej ptaki dają ciekawy wgląd w kwestie dotyczące płci. [Artykuł także do słuchania]

Henry Gee: Wyginiemy. Zostało nam 10 tys. lat

Zmierzch ludzkości będzie jak śmierć gwiazdy, która powoli ochładza się, degeneruje, aż w końcu wygasa – przewiduje brytyjski paleontolog Henry Gee. [Artykuł także do słuchania]

Wielkie wybuchy życia

Kontrowersyjne dowody sugerują, że złożone formy życia mogły powstać setki milionów lat wcześniej, niż dotąd sądzono – i prawdopodobnie więcej niż raz. Pisze Asher Elbein. [Artykuł także do słuchania]

Podczerwień zamiast widzialnego: droga do protez oka

Badacze z udziałem zespołu z Turcji opracowali system, który może pomóc tworzyć lepsze protezy siatkówki. Składa się on z fotowoltaicznej „nanoassemblage”: macierzy nanodrutów ZnO uczulonej nanokryształami AgBiS₂. Układ wychwytuje fale bliskiej podczerwieni i przetwarza je na sygnały elektryczne o wysokiej czułości. Nawet słabe impulsy świetlne mogą wywoływać odpowiedź, dzięki czemu system może stymulować tkankę przy natężeniach światła znacznie poniżej limitów bezpieczeństwa dla oka. Wynalazek przetestowano ex vivo na siatkówce ślepego szczura: wywoływał powtarzalne reakcje komórek zwojowych. Autorzy liczą, że to krok w stronę nowej generacji protez oka.(TRT) Foto: Shutterstock

Opieka nad wnukami jak fitness dla mózgu

Dziadkowie opiekujący się wnukami wypadają lepiej w testach pamięci i mają większą łatwość wypowiadania się niż ci, którzy nie pełnią takiej roli – wynika z analizy danych z English Longitudinal Study of Ageing. Naukowcy przebadali 2887 seniorów po 50. roku życia (średnia wieku: 67 lat), którzy wypełnili ankiety dotyczące relacji z wnukami i trzykrotnie przeszli testy funkcji poznawczych. Okazało się, że potencjalny efekt ochronny dla mózgu nie zależał wprost od częstotliwości ani rodzaju opieki (odwożenie do szkoły, pomoc w lekcjach, gotowanie) – liczyło się samo uczestnictwo. „Bycie opiekuńczym dziadkiem miało większe znaczenie dla funkcji poznawczych niż częstotliwość czy konkretne zajęcia z wnukami” – mówi jeden z autorów. Naukowcy podkreślają jednak potrzebę dalszych badań. Na tym etapie nie można wykluczyć odwrotnej zależności: to dziadkowie z lepszą pamięcią mogą po prostu chętniej opiekować się wnukami. Foto: Shutterstock

Bieługi uprawiają seks strategicznie

Nowe badania pokazują, że arktyczne wieloryby żyjące w lodowatych wodach Morza Beringa nie wiążą się na stałe z jednym partnerem. Zarówno samce, jak i samice Delphinapterus leucas w kolejnych latach łączą się z różnymi osobnikami, dzięki czemu potomstwo nie pochodzi wciąż od tych samych rodziców, a geny krążą po całej populacji. W małej, odizolowanej grupie to skuteczny sposób na ograniczenie bliskiego pokrewieństwa i zachowanie różnorodności genetycznej. To odkrycie podważa wcześniejsze założenia, że kilka dominujących samców monopolizuje reprodukcję. Zamiast tego wiele dorosłych waleni obu płci ma po kilka młodych, co prowadzi do powstawania licznego przyrodniego rodzeństwa. Samice aktywnie uczestniczą w tym procesie, zmieniając partnerów między sezonami. W szybko ocieplającej się Arktyce taka strategia może decydować o przetrwaniu — bieługi wygrywają nie krótkotrwałą rywalizacją, lecz ciągłością gatunku. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Kiedy serial staje się nałogiem

Binge-watching to często rozpaczliwa próba radzenia sobie z samotnością – wynika z badań chińskich naukowców. Przeanalizowali oni nawyki 551 widzów, którzy w tygodniu poprzedzającym ankietę spędzili przed ekranem ciągiem minimum 3,5 godz., oglądając ponad 4 odcinki serialu. Okazało się, że aż 61 proc. z nich spełniało kryteria nałogu. Badanie ujawniło kluczowy jego mechanizm: sama samotność nie prowadzi do oglądania „ciurkiem”, chyba że uruchomi potrzebę regulacji nastroju. A może ona zadziałać dwutorowo: jako eskapizm (ucieczka od smutku) oraz desperackie poszukiwanie radości (wzmocnienie emocjonalne). Te dwie motywacje całkowicie wyjaśniają drogę od izolacji do uzależnienia – bez nich poczucie osamotnienia nie przekładałoby się na kompulsywne włączanie kolejnych odcinków. Dla osób samotnych serial nie jest więc zwykłą rozrywką, lecz ma załatać deficyt więzi społecznych i sztucznie podbić poziom szczęścia. (mr) Zdjęcie: Kadr z serialu „Gra o tron”. / mat.pras.

Granie rozwija mózg, ale tylko trochę

Granie na instrumencie muzycznym jest doskonałą gimnastyką dla mózgu – to dość powszechne przekonanie. Najnowsza analiza wyników badań z udziałem ponad 1200 osób (od kompletnych laików, przez amatorów, aż po zawodowych muzyków) wyraźnie jednak temu przeczy. Choć bowiem lata ćwiczeń zdecydowanie podnoszą poziom umiejętności muzycznych, nie przekłada się to na liniowy wzrost niemuzycznej sprawności umysłowej. Co prawda osoby grające wypadły w badaniu nieco lepiej od niegrających, ale bycie wirtuozem nie dawało żadnej dodatkowej przewagi nad amatorami pod względem ogólnych zdolności poznawczych. A w teście na inteligencję płynną profesjonaliści radzili sobie nawet gorzej. Sugeruje to, że trening muzyczny nie jest uniwersalnym kluczem do bystrości, a obserwowane różnice mogą wynikać z innych czynników niż czas spędzony z instrumentem. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Morskim wodorostom powodzi się świetnie

Wielokomórkowe glony oceaniczne rozprzestrzeniają się na potęgę. Od dwóch dekad powierzchnia zakwitów tych alg powiększa się w tempie 13,4 proc. na rok – oszacowali naukowcy na podstawie analizy zdjęć satelitarnych. Ekspansja odbywa się głównie na wodach tropikalnego Atlantyku oraz zachodniego Pacyfiku. Łącznie objęła już 44 mln km kw., czyli 12 proc. powierzchni światowego oceanu. Dlaczego wodorostom tak dobrze się powodzi? Sprzyjają im dwa czynniki: wzrost temperatury wód powierzchniowych oraz eutrofizacja, czyli użyźnianie wód oceanicznych przez docierające z lądów związki azotu, fosforu i innych pierwiastków – dowodzą naukowcy w „Nature Communications”. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Sztuka drapania krowy Weroniki

Szympansy rozbijają orzechy kamieniami, kruki operują drutami, by wyciągać larwy, a teraz do grona spryciarzy dołączyła krowa. W Austrii żyje zaś Weronika – długowieczna przedstawicielka rasy szwajcarskiej brązowej, traktowana przez swojego opiekuna bardziej jako członek rodziny niż zwierzę gospodarskie. Ponad dekadę temu zauważył on, że zwierzę podnosi patyki i drapie się nimi. Gdy nagrania trafiły do biologów z Wiednia, zaczęły się systematyczne obserwacje. Okazało się, że bohaterka nie tylko sięga po narzędzia, ale robi to elastycznie: wybiera właściwy koniec i dostosowuje sposób ruchu do miejsca na ciele. Plecy traktuje szerokimi, energicznymi pociągnięciami, a delikatne partie podbrzusza – wolniej i ostrożniej. To pierwszy w historii udokumentowany przypadek wielofunkcyjnego użycia narzędzia przez bydło, dotąd opisywanego głównie u szympansów i ludzi. Jak zaznaczają badacze, to nie widok krowy z narzędziem jest dziwny – dziwne jest to, że tak długo uznawaliśmy go za niemożliwy. (ji) Zdjęcie: Shutterstock. Link do badań źródłowych: 10.1016/j.cub.2025.11.059

Jak pająki stworzyły jedwabne imperium

Zwierzęta te zdobyły zdolność życia i polowania w powietrzu dzięki umiejętności wytwarzania jedwabnych nici. To one pozwoliły budować sieci, kokonowe kapsuły, liny zjazdowe, a nawet odbywać loty w powietrzu, unoszone przez wiatr. U przodków pająków doszło do rzadkiego zdarzenia – duplikacji genomu. Cały zestaw genów został skopiowany, jakby ewolucja tworzyła kopię zapasową. Potem natura zaczęła eksperymentować z nadmiarowym materiałem: część genów przejęła nowe funkcje, część rozdzieliła się kompetencjami, a wszystko mogło przebiegać bez ryzyka „popsucia” pierwotnego układu. Duplikowane geny regulatorowe określiły miejsce na odwłoku, w którym miał powstać nowy narząd, a fragment programu budowy odnóży otrzymał inne zadanie. W efekcie zamiast nóg wykształciły się przędniki — kończyno podobne struktury służące do wytwarzania i manipulowania jedwabiem. W genomach współczesnych pająków nadal widać ślady tamtego manewru. Ta innowacja odmienił historię grupy liczącej dziś ponad 50 tysięcy gatunków i stał się fundamentem jedwabnego imperium rozpiętego między liśćmi, gałęziami i wiatrem. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Życie T. rexa zaczynało się po czterdziestce

Słynny dinozaur przez większość swojego życia uganiał się za jedzeniem, konkurując o nie z innymi drapieżnikami. I ciągle rósł. Zespół Holly Woodward specjalizującej się w badaniach paleohistologicznych informuje w „PeerJ”, kiedy T. rex osiągał swoją maksymalną masę i stawał się tą ośmiotonową bestią, która dziś równocześnie nas przeraża i fascynuje. Analiza kości dolnych kończyn zwierzęcia pochodzących od 17 okazów sugeruje, że tempo wzrostu topowego drapieżcy lądowego końca ery mezozoicznej było znacznie wolniejsze, niż dotychczas uważano. „Przeważał pogląd, że T. rex rozwijał się błyskawicznie do 25 roku życia, a potem przestawał rosnąć. Nasze badania wskazują, że przez większość swojego życia był najpierw małym, a potem średnim drapieżcą. Dwunastometrowym potworem stawał się bardzo późno” – mówi Woodward. Czyli w wieku 40 lat. (hold) Ilustracja: Shutterstock

Kosmiczne manewry bakterii i wirusów

W warunkach mikrograwitacji panujących na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) odwieczny wyścig zbrojeń między bakteriami E. coli a atakującymi je wirusami (fagami T7) przebiega według innych reguł. Na Ziemi grawitacja napędza naturalne mieszanie się płynów, co ułatwia wirusom „polowanie”. W kosmosie prawdopodobieństwo spotkania się faga z bakterią drastycznie zaś spada. To wymusza na obu stronach radykalne adaptacje. Analiza genetyczna, której wyniki publikuje „PLOS Biology”, ujawniła, że w stanie nieważkości fagi masowo modyfikują swoje „narzędzia do włamywania się”, czyli białka odpowiedzialne za przyczepianie się do receptorów ofiary. Z kolei bakterie przebudowują błony komórkowe i zmieniają metabolizm, by przetrwać stres – w nieruchomym płynie szybko zużywają składniki odżywcze wokół siebie, a wydalane produkty przemiany materii nie odpływają. Te „kosmiczne manewry” mogą okazać się ważne dla medycyny. Wykorzystując mapę mutacji wirusów z ISS, naukowcy zaprojektowali ulepszone genetycznie warianty fagów. Okazało się, że potrafią one skuteczniej niszczyć lekooporne szczepy wywołujące infekcje dróg moczowych, z którymi nie radziły sobie wirusy „trenowane” na Ziemi. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Meduza i jej towarzysze przetrwali 600 mln lat

Z miękkimi organizmami jest pewien kłopot: rzadko utrwalają się w skałach. Dlatego odciski z Ediakaru – ślady zwierząt takich jak meduzy sprzed ponad 550 mln lat – wciąż budzą zdumienie. Po śmierci i szybkim zasypaniu ciała w porach między ziarnami piasku zaczynały krystalizować glinokrzemiany o składzie zbliżonym do szamozytu. Powstawały we wczesnej diagenezie, kiedy młode osady dopiero zaczynały zamieniać się w skałę. W ten sposób tworzył się mineralny „odlew” delikatnych tkanek, zanim bakterie zdążyły je rozłożyć. Źródło tych minerałów udało się ustalić dzięki analizom izotopów litu (δ⁷Li). Te przyniesione z lądu zachowują sygnał skał macierzystych, natomiast te powstające na miejscu są w δ⁷Li zubożone. W ediakarskich warstwach dominuje ta druga sygnatura, co wskazuje, że to lokalna mineralizacja umożliwiła utrwalenie miękkich organizmów, a pierwiastki potrzebne do jej zajścia pochodziły z lądu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Ceratopsy zamieszkiwały kredowe wyspy Europy

Triceratops, Centrosaurus, Pachyrhinosaurus – cały ten panteon rogatych kojarzymy głównie z Ameryką Północną i Azją. Na tym tle Europa wydawała się uboga i niemal pusta, jakby te uzbrojone roślinożerne olbrzymy nigdy nie dotarły na jej kredowy archipelag wysp. Nowe badania pokazują jednak, że krył on własną linię ceratopsów, które w izolacji wykształciły odrębne formy. Czaszki i zęby z Węgier, Rumunii i Hiszpanii, wcześniej klasyfikowane jako iguanodonty lub rhabdodontydy, po ponownej analizie z zastosowaniem nowoczesnych metod morfologicznych okazały się bliskie azjatyckim protoceratopsom. Ta reinterpretacja pokazuje, że w późnej kredzie Europy ceratopsy współistniały z iguanodontami podobnie jak w Azji i Ameryce, zajmując zbliżone nisze ekologiczne i przechodząc własną radiację ewolucyjną w warunkach wyspiarskich. Zamiast paleogeograficznego marginesu otrzymujemy dynamiczny archipelag, w którym różne linie roślinożerców dzieliły przestrzeń, pokarm i strategie życia. (ji) Ilustracja: Shutterstock

Nieważkość zmienia anatomię mózgu

Przebywanie w kosmosie wywołuje zmiany w położeniu i kształcie mózgu. Taki wniosek wynika z analizy skanów MRI pochodzących od 26 astronautów oraz 24 uczestników eksperymentu symulującego mikrograwitację poprzez długotrwałe leżenie na łóżku pochylonym głową w dół. Okazuje się, że po locie kosmicznym mózg przesuwa się do tyłu i ku górze. Co więcej, różne jego regiony wędrują w odmiennych kierunkach – górne partie ściskają się do środka, a dolne rozchodzą na boki, co prowadzi do deformacji tkanki. U astronautów zaobserwowano silniejsze przemieszczenie w górę niż u osób z grupy symulacyjnej, u których dominowało przesunięcie w tył. Te anatomiczne roszady nie pozostają bez konsekwencji: im silniejsze zmiany w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie bodźców, tym większe problemy z równowagą po powrocie na Ziemię. Na szczęście większość zmian cofa się w ciągu sześciu miesięcy od lądowania. (mr) Zdjęcie: Astronautka Loral O'Hara's na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej./NASA

Wielorybnictwo ma tysiąc lat więcej…

…niż dotąd sądzono i zaczęło się u wybrzeży dzisiejszej Brazylii, a nie na dalekiej północy. Nowe badania pokazują, że społeczności budujące monumentalne sambaquis (prekolumbijskie kopce muszlowe) polowały na wieloryby już ok. 5 tys. lat temu. To jeden z najstarszych znanych przykładów. Dzięki połączeniu archeozoologii z metodą ZooMS udało się zidentyfikować kości wielorybów biskajskich południowych (na zdjęciu), humbaków i delfinów. Co więcej, znaleziono ślady obróbki kości oraz fragmenty grotów harpunów wykonanych z kości wielorybich, czyli dowód na technicznie zaawansowane polowania sprzed 5000–4700 lat. Sambaquis pokazują, że relacje ludzi z największymi ssakami oceanów miały różne początki, a morskie łowiectwo było nie tylko źródłem pożywienia, lecz także elementem kultury i rytuału. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Tam, gdzie już jest sucho, deszczu coraz mniej

W tych regionach świata, które są wrażliwe na susze, ich prawdopodobieństwo wzrosło aż dziesięciokrotnie w ciągu zaledwie dekady – ocenia w nowym raporcie grupa badawcza World Weather Attribution. Tworzy ją kilkudziesięciu klimatologów zajmujących się atrybucją klimatyczną: szacowaniem ilościowym, w jakim stopniu globalna zmiana klimatu mogła wpłynąć na zwiększenie ryzyka wystąpienia konkretnego żywiołu pogodowego – powodzi, huraganu, suszy, fali upałów lub innej skrajności. Pod koniec każdego roku sporządzają także jego ocenę, analizując szczegółowo kilkadziesiąt epizodów szaleństw pogodowych. Jeśli chodzi o susze, te okazały się w 2025 r. bardzo dokuczliwe dla Niziny Amazonki, Afryki Centralnej, Bliskiego Wschodu i Australii Zachodniej. Tam zmiana klimatu systematycznie zwiększa częstotliwość i intensywność susz, czyniąc je – w połączeniu z falami gorąca – coraz groźniejszymi dla setek milionów ludzi. Trend ten znacznie nasilił się w zeszłej dekadzie, a szanse na jego zmianę są niewielkie – ocenili w raporcie badacze z WWA. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Serce pod lepszą kontrolą

Nowy implant do monitorowania pracy serca opracowali badacze z Korei. To wielowarstwowa, elastyczna struktura, zbudowana z trzech materiałów: hydrożele zapewniają dobry kontakt z tkanką, metal przewodzi sygnały, a elastomer jest rusztowaniem układu. Implant przetestowano u szczurów i z powodzeniem monitorowano ich EKG przez 30 min, a także stymulowano mięsień, by wywołać skurcz. Autorzy planują dalej rozwijać swój wynalazek, m.in. chcą ułatwić odklejanie implantu od tkanek (wymaga to roztworu glukozy) oraz zwiększyć jego trwałość i przeprowadzić dłuższe, nawet tygodniowe testy. (trt) Zdjęcie: https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aeb9059

Meduzy i ukwiały śpią podobnie jak ludzie…

…czyli jedną trzecią doby. Badania opublikowane w najnowszym „Nature Communications” dowodzą, że meduza Cassiopea andromeda zapada w sen nocą (z krótką drzemką w południe), natomiast aktywne o zmierzchu ukwiały zasypiają głównie o świcie. Nie jest to jednak bierny relaks: stan czuwania sprzyja gromadzeniu się uszkodzeń DNA w neuronach, a sen pełni funkcję kluczowego mechanizmu naprawczego, przywracając stabilność genomu. Co ciekawe, ten pierwotny system reaguje na melatoninę, co wskazuje na jej „prastarą” funkcję w regulacji rytmów biologicznych. Gdy badacze celowo uszkadzali DNA zwierząt (np. promieniowaniem UV), te w odpowiedzi wydłużały kolejne fazy snu, by zregenerować komórki. Sugeruje to, że sen wyewoluował dawno temu jako tarcza chroniąca neurony przed kosztami bycia przytomnym. (mr) Zdjęcie: Noa Maor

Azjatyckie świnie rozgościły się na Pacyfiku

Te zwierzęta żyjące dziś na wyspach od Filipin po Hawaje pochodzą – jak pokazują nowe badania genomowe opublikowane w „Science” – od udomowionych świń z Azji Południowo-Wschodniej. Towarzyszyły one pierwszym żeglarzom mówiącym językami austronezyjskimi już ok. 4 tys. lat temu. Co ciekawe, przez długi czas nie krzyżowały się z lokalnymi dzikimi gatunkami. Ich geny – podobnie jak ludzkie – noszą ślady dalekich podróży, wąskich gardeł i życia na wyspach. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Pożary jak przemysł: nowy bilans zanieczyszczeń powietrza

Dym z pożarów nie znika, gdy gaśnie ogień. Potrafi unosić się setki, a nawet tysiące kilometrów, mieszać się z miejskim smogiem i długo pozostawać w powietrzu. Analiza globalnych pożarów lasów, traw i torfowisk z lat 1997–2023 pokazuje, że do atmosfery trafia średnio 143 mln ton związków organicznych rocznie – o 21 proc. więcej, niż wynikało z wcześniejszych szacunków. Oprócz dobrze znanych lotnych związków organicznych pożary uwalniają duże ilości związków średnio- i półlotnych, określanych jako IVOC i SVOC. Łatwo przekształcają się one w drobne cząstki stałe, czyli pył wnikający głęboko do płuc i układu krążenia. Ponieważ substancje te są trudne do uchwycenia w pomiarach, przez lata pomijano je w modelach. Gdy wreszcie zostały uwzględnione, obraz stał się niepokojący. W wielu regionach świata, m.in. w Azji Równikowej, Afryce Północnej i Azji Południowo-Wschodniej, emisje z pożarów okazują się porównywalne z tymi pochodzącymi z działalności przemysłowej. Oznacza to, że w walce o czyste powietrze ogień w krajobrazie staje się równie istotnym czynnikiem jak fabryki czy transport.

Robotowi także potrzebny jest ból

Ludzka skóra m.in. chroni przed urazami dzięki odruchom bólowym. Właśnie te złożone funkcje stały się inspiracją dla zespołu chińskich naukowców, którzy opracowali elektroniczną skórę nowej generacji dla robotów humanoidalnych. Jej konstrukcję określa się mianem neuromorficznej, co oznacza, że naśladuje ona sposób działania biologicznego układu nerwowego. Sztuczna skóra składa się z czterech warstw odpowiadających warstwie rogowej naskórka, naskórkowi, skórze właściwej oraz tkance podskórnej. Zawiera też czujniki ciśnienia, rejestrujące nie tylko siłę i miejsce dotyku. Gdy nacisk przekroczy próg 360 kilopaskali (zbliżony do ludzkiego progu bólu), system uruchamia reakcję ochronną – robot cofa kończynę, zanim jeszcze „mózg” (czyli główny procesor) przetworzy informację. Co więcej, elektroniczna skóra potrafi sama diagnozować uszkodzenia i wskazywać ich lokalizację. A modułowa budowa pozwala na błyskawiczną wymianę uszkodzonych fragmentów. Technologia ta otwiera drogę do bezpieczniejszych interakcji między robotami a ludźmi. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Kiedy skrzydła jeszcze nie latały

Skamieniałe szczątki Anchiornis huxleyi – niewielkiego, pierzastego teropoda, który żył około 160 mln lat temu odkryto w Chinach. Znalezisko to pozwala poznać nie tylko wygląd skrzydeł praprzodków ptaków, lecz także w sposób ich działania i pierwotną rolę. Analizy wykazały, że Anchiornis pierzył się nieregularnie, tracąc lotki bez ustalonego porządku – inaczej niż współczesne gatunki zdolne do lotu. Taki wzorzec spotyka się dziś głównie u nielotów, takich jak struś czy kakapo. Mimo gęstego upierzenia kończyn przednich nie były one przystosowane do wznoszenia się w powietrze. Służyły raczej sygnalizacji, ochronie i stabilizacji ciała, a być może także umożliwiały kontrolowane zeskoki z wysokości. Z ewolucyjnego punktu widzenia była to ścieżka „przedlotna” — etap prób i eksperymentów z piórami oraz skrzydłami, który poprzedził pojawienie się prawdziwego lotu u późniejszych ptaków. (ji) Zdjęcie: https://www.nature.com/articles/s42003-025-09019-2

Chip, który nie obżera się energią

Szerokie wykorzystanie generatywnej sztucznej inteligencji, takiej jak ChatGPT czy DeepSeek, napotyka barierę w postaci ogromnego apetytu procesorów na energię. Rozwiązaniem części tego problemu może okazać się LightGen, czyli stworzony przez Chińskich inżynierów optyczny chip, zaprojektowany i testowany ściśle pod kątem wykonywania zadań wizualnych (np. generowanie obrazów wysokiej rozdzielczości). Do przetwarzania danych wykorzystuje on impulsy laserowe, osiągając efektywność energetyczną niemożliwą dla klasycznej elektroniki. Przełomem okazało się wprowadzenie tzw. optycznej przestrzeni ukrytej (OLS). W dużym uproszczeniu: technika ta pozwala „upakować” w wiązce światła znacznie więcej kluczowych informacji o strukturze danych. Dzięki temu główny ciężar obliczeń przejmują fotony, drastycznie redukując zapotrzebowanie na prąd w porównaniu do krzemowych chipów. (mr) Zdjęcie: Shanghai Jiao Tong University

Siatkówka oka w pewnych rękach

Zatory żył siatkówki oka są bardzo poważnym problemem medycznym, gdyż grożą utratą wzroku. Leczenie ich nie jest łatwe – precyzyjne dostarczenie leków do naczyń krwionośnych utrudnia naturalne drżenie rąk chirurgów. Problem ten może pomóc rozwiązać nowy system autonomiczny, który pozwala robotom wykonywać tego typu mikrozabiegi na oku z ogromną stabilnością. Naukowcy wytrenowali trzy sztuczne sieci neuronowe, które sterują igłą i wykrywają moment przebicia żyły na podstawie podglądu z optycznej tomografii koherentnej (OCT), czyli nieinwazyjnej techniki wykorzystującej podczerwień do tworzenia wysokiej jakości trójwymiarowych obrazów struktur biologicznych, zwłaszcza siatkówki oka. Co ciekawe, nowy system potrafi kompensować nawet mimowolne ruchy gałki ocznej wywołane oddechem pacjenta. Podczas testów na świńskich oczach robot osiągnął 90 proc. skuteczności na obiektach nieruchomych i 83 proc. przy symulowanym oddychaniu. Rola lekarza ograniczała się zaś głównie do nadzoru i podania leku, podczas gdy maszyna wzięła na siebie najtrudniejszą część zabiegu: nawigację i bezpieczne nakłucie naczynia. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Perowskitowe ogniwa fotowoltaiczne przekroczyły 30 proc. wydajności

Osiągnięcie o tyle istotne, że 30 proc. było uznawane za teoretyczny próg nieprzekraczalny dla tradycyjnej fotowoltaiki. Również perowskity sięgały do tej pory maksymalnie 27 proc. Niektórzy badacze poszli jednak odrobinę inną drogą, rozwijając ogniwa tandemowe (czyli kilka ogniw połączonych jedno na drugim). Autorzy artykułu w „Nature” dodatkowo zastosowali warstwę kwasu sulfanilowego, który poprawił migrację ładunków elektrycznych w ogniwie i zwiększył jego trwałość. Dzięki temu ogniwo osiągnęło rekordowe 30,6 proc. wydajności konwersji mocy. Należy jednak pamiętać, że nie jest to jeszcze rewolucja technologiczna. Ogniwo było wykonane w małej skali (powierzchnia poniżej 1 cm2), a zwiększenie rozmiarów ogniw perowskitowych to zawsze duże wyzwanie. Poza tym, tandemy zbudowane z perowskitu i krzemu sięgają prawie 35 proc. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Król rzeki w cieniu tyranozaura

Mozazaury znamy jako drapieżniki kredowych oceanów. Ich skamieniałości znajdowane są m.in. w Dakocie Północnej – na obszarze, który w późnej kredzie pokrywało Zachodnie Morze Wewnętrzne. Tym większym zaskoczeniem okazało się odnalezienie pojedynczego, dużego zęba tego gada w skałach formacji Hell Creek, znanej głównie z lądowych dinozaurów, w tym Tyrannosaurusa rex. Znalezisko otrzymało oznaczenie NDGS 12217. Brak śladów transportu i wtórnego osadzania wskazuje, że zwierzę faktycznie żyło na miejscu – w rzece, w środowisku słodkowodnym, a nie morskim. Potwierdziły to analizy izotopowe tlenu, węgla i strontu w szkliwie zęba. Zachowana w nim chemiczna sygnatura odpowiada warunkom wód słodkich, podobnych do tych, w których funkcjonowały lądowe zwierzęta z tego regionu. Odkrycie to wpisuje się w szerszy obraz schyłku kredy. Zachodnie Morze Wewnętrzne stopniowo się cofało, traciło zasolenie i rozpadało na deltowe oraz rzeczne systemy. Granica między morzem a lądem stawała się coraz mniej wyraźna – a mozazaury najwyraźniej potrafiły ją przekraczać. (ji) Zdjęcie: https://link.springer.com/article/10.1186/s40850-025-00246-y

Zauropody wyróżniały się opalizującymi wzorami

Pojedyncze skamieniałe łuski młodocianego diplodoka z późnej jury odnaleziono w Mother’s Day Quarry (Montana, USA). Były zachowane na tyle dobrze, że możliwe stało się zajrzenie do ich wnętrza przy użyciu mikroskopu skaningowego. Badania ujawniły mikroskopijne struktury przypominające melanosomy – elementy, które u współczesnych zwierząt odpowiadają za barwę skóry i piór. Co więcej, zidentyfikowano dwa ich typy. Obok form klasycznych, wydłużonych, pojawiły się także spłaszczone, dyskowate, podobne do tych, które u ptaków wiążą się z iryzacją, czyli efektem zmiany koloru wraz z kątem padania światła. Były rozmieszczone nierównomiernie, układały się w drobne skupiska, rozdzielone fragmentami pozbawionymi barwnika. To nie obraz jednolitej barwy, lecz wzoru – plamek i cętek, których układ da się odczytać nawet w obrębie jednej łuski. Jeśli młode zauropody rzeczywiście nosiły w swoich łuskach tak złożoną paletę barwną, może to pośrednio wspierać obraz ich aktywnej fizjologii. (ji) Zdjęcie: https://royalsocietypublishing.org/rsos/article/12/12/251232/364075/Fossilized-melanosomes-reveal-colour-patterning-of

Funky ptak z kredy, który zadławił się wyplówką

120 mln lat temu żył ptak wielkości dzisiejszego kolibra. Ten mikrodrapieżnik ważył zaledwie 33,5 g, miał ostro zakończony dziób, który krył rząd drobnych zębów, i skrzydła z haczykowatymi pazurami. „Funky Chromeo Bird” (nazwano go tak na cześć kanadyjskiego duetu muzycznego) należał do enantiornitynów, wymarłej linii kredowych ptaków z północno-wschodnich Chin. Tam też znaleziono jego skamieniałość. Najbardziej intrygujące w tym okazie są gastrolity, które zachowały się przy szyi. U współczesnych ptaków takie elementy trafiają zwykle do żołądka mięśniowego, gdzie działają jak naturalny młynek. Tutaj jednak cała masa tkwi w przełyku, nie w jamie brzusznej, a ich ilość jest zdumiewająca jak na tak miniaturowe zwierzę. Tomografia i porównania z młynkami żołądkowymi innych kredowych ptaków (Archaeorhynchus, Iteravis) wskazują, że to nie typowe kamienie trawienne, lecz raczej regurgitalit – skamieniała „kula do zwrotu”. Najpewniej Chromeornis funkyi nie zdołał jej wypluć i zginął podczas tej próby.n (ij) Zdjęcie: https://palaeo-electronica.org/content/2025/5712-longipterygid-enantiornithine-chromeornis

Stopień więcej, a Puszcza Amazońska prawie zniknie

Do końca XXI w. największy równikowy las deszczowy na Ziemi zmniejszy się o 38 proc. w porównaniu z połową z połową XX w. Z jednego powodu: presji człowieka. Do tej pory za destrukcję odpowiadały głównie wylesienia, ale systematycznie rośnie znaczenie czynnika klimatycznego. Jeśli średnia roczna temperatura na globie przekroczy próg 2,3 st. C, licząc od początku epoki przemysłowej, wówczas dżungla amazońska zacznie się kurczyć błyskawicznie, głównie w wyniku wzrostu częstotliwości susz i fal gorąca. Przedstawiony tu scenariusz powstał na podstawie badań przeprowadzonych przez zespół pod kierunkiem Julii Pongratz z Max-Planck-Institut für Meteorologie. Nie jest to najczarniejsza z wizji przedstawionych przez naukowców. Zwracają oni uwagę, że obecnie klimat na Ziemi ociepla się w takim tempie, że pod koniec XXI w. wzrost temperatur może sięgnąć 2,9 st. C. Gdyby tak się stało, Nizina Amazonki prawdopodobnie straciłaby w krótkim czasie większość swoich lasów. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Co zostało po irańskich koczownikach

Liczący sobie 2,4 tys. lat kompleks ofiarny, jedno z najbogatszych stanowisk tego typu, odsłonili archeolodzy pracujący na terenie południowego Uralu w miejscowości Wysoka Mogiła w Rosji. W kurhanie odkryto setki przedmiotów: złote aplikacje, kunsztowne naczynia z brązu, żelazne groty i pozostałości rytualnych uczt. To rzadka szansa, by zajrzeć w świat plemion irańskich koczowników w momencie, gdy kontaktowały się już z Grekami znad Morza Czarnego. Naukowcy podejrzewają, że w tym miejscu elita demonstrowała swoją władzę i boską protekcję. (ak) Zdjęcie: Institute of Archaeology of the Russian Academy of Sciences

Ryby miały głos w sprawie mikroplastiku z prania

Pralki i suszarki bębnowe są wyposażone w filtry do wychwytywania większych włókien, ale mniejsze cząstki przez nie przenikają. Dłuższe zaś osadzają się i po każdym cyklu filtr pokrywa się warstwą wojłoku, który najłatwiej usunąć bieżącą wodą, wypłukując włókna – naturalne i syntetyczne – do kanalizacji, a więc do środowiska. Tymczasem w naturze istnieją filtry, które zatrzymują cząstki o szerokim zakresie rozmiarów, a zebrany urobek sam się spłukuje do odpowiedniego odbiornika. Ten odbiornik to przełyk, a filtry to aparat filtrujący na łukach skrzelowych, a system funkcjonuje u ryb planktonożernych i został zoptymalizowany przez miliony lat ewolucji. Grupa naukowców i inżynierów przemysłowych, specjalistów od biomimetyki, skonstruowała filtr imitujący rybi układ, a wyniki opublikowała w „npj Emerging Contaminants”. Okazuje się, że taki sztuczny aparat filtrujący wychwytuje do 99,6 procent mikrowłókien z prania. Jednocześnie pozostają one w wewnętrznej zawiesinie, nie zapychając filtra, przez co urządzenie można tak skonstruować, aby cyklicznie wykonywało samoczyszczenie. (pp) Zdjęcie: Shutterstock

Hobbici i trąbowce: zły los bez wody

Wae Racang na wyspie Flores to górski ciek, od którego zależały losy dwóch gatunków, które przez tysiące lat dzieliły niewielką przestrzeń skalnego schroniska Liang Bua: hobbita – Homo floresiensis – oraz równie karłowatego krewniaka słoni, Stegodon florensis insularis. Nowe badania osadów mineralnych z pobliskiej jaskini Liang Luar pokazują, że ok. 76 tys. lat temu zaczęło się długie wysychanie. Rok po roku w stalagmicie rosły proporcje Mg/Ca, a letnie monsuny słabły tak bardzo, że między 61 a 55 tys. lat temu spadek opadów osiągnął rekordowe 48 proc. względem współczesnych wartości. W warstwach zaczęło też ubywać kości stegodonów. 92 proc. szczątków tych zwierząt przypada na okres 76–62 tys. lat temu, a najmłodsze mają ok. 57 tys. lat. Homo floresiensis znika z zapisu jeszcze wcześniej – ok. 61 tys. lat temu. Badacze sugerują, że gdy sucha pora wydłużała się, a strumień w porze suchej nie niósł już wody, stegodonty musiały szukać nowych miejsc – a za nimi wędrowali łowcy. Lub odwrotnie: młode osobniki, najbardziej narażone na brak wody, stawały się łatwiejszym łupem. W pewnym momencie populacja mogła się po prostu załamać. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kolczuga także dla samolotów

W inżynierii możemy rozróżnić materiały sztywne i giętkie. Sztywne zwykle dają lepszą wytrzymałość mechaniczną, ale trudniej je formować do pożądanego kształtu. Miękkie łatwiej formować, ale są mniej wytrzymałe. Aby połączyć jedno z drugim, autorzy pracy z „Science Advances” opracowali rodzaj kolczugi – ich wytworzona drukiem 3D metastruktura składa się z maleńkich elementów i waży niecałe 2 kg/m^2. Do tego osiąga ponad 90 proc. absorpcji fal w szerokim zakresie częstotliwości, dzięki czemu, pośród innych zastosowań w robotyce i przemyśle, nadaje się idealnie do powłok stealth dla samolotów. (trt) Zdjęcie: https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aeb7870

Skąd przybywał kamień w epoce kamienia

Nowe badania nad waryscytem – kamieniem cenionym w pradziejach za szmaragdową barwę – pokazują, że 6 tys. lat temu ludzie potrafili planować jego transport i wymianę na skalę makro. Zespół Daniela Sáncheza-Gomeza stworzył model, który z 95 proc. pewnością wskazuje źródło minerału użytego do produkcji paciorków. Okazało się, że do tej pory najbardziej doceniana kopalnia Encinasola dostarczała zaledwie ok. 6 proc. waryscytu. Najważniejszymi graczami były kopalnie Aliste (Zamora) i katalońska Gava. Paciorki znajdowane nad Atlantykiem – od Bretanii po Morbihan – pochodziły z Aliste, a więc transportowano je lądem, nie morzem, jak sądzono. Co więcej, waryscyt z dolmenu Alberite nie pochodził z sąsiedztwa, lecz z oddalonej o setki kilometrów Gavy. To oznacza, że sieci wymiany w epoce kamienia były dynamiczne, oparte na węzłach i pośrednikach, a nie prostych szlakach „od A do B”. Nie intuicja, lecz dane pokazują, że już 6 tys. lat temu ludzie myśleli strategicznie i działali na dużą skalę. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Dżdżownice i światło to całkiem niezły duet

Zanieczyszczeniu sztucznym światłem w ostatnich latach poświęcono wiele badań. Wykazały one, że jasność w nocy pływa na aktywność wielu roślin i zwierząt, modyfikując całe zespoły organizmów. Mogłoby się wydawać, że problem ten nie dotyczy dżdżownic, które ze światłem mają mało do czynienia. Badanie na kampusie University of Exeter wskazuje, że to błędne przypuszczenie. Oświetlenie alejek lampami LED-owymi nie jest obojętne dla dżdżownic. Jako że z natury unikają one światła (fototaksja ujemna), można się spodziewać, że dodatkowe oświetlenie spowoduje zmniejszenie ich liczebności. Jest jednak przeciwnie. Z wiekiem dżdżownice przyzwyczajają się do światła. Dodatkowe oświetlenie wpływa też na rośliny, co pośrednio oddziałuje na populację dżdżownic. Sprawa jest jeszcze bardziej intrygująca: różne gatunki tych skąposzczetów reagują w odmienny sposób, a pozytywny efekt jest tym słabszy, im światło jest bliższe niebieskiemu. (pp) Zdjęcie: Shutterstock

Nowe medyczne zanieczyszczenie w naszych wodach

Do mórz Bałtyckiego i Północnego docierają w coraz większych ilościach środki kontrastowe stosowane w rezonansie magnetycznym – wykazały badania prowadzone pod kierunkiem Michaela Bau, geochemika z Constructor University w Bremie. Oczyszczalnie ścieków nie są w stanie usuwać tych substancji zawierających gadolin, dlatego trafiają one do rzek – m.in. Renu, Łaby, Wisły i Odry, a następnie płyną coraz szerszą strugą do mórz. Następnie prądy morskie przenoszą je w kierunku wybrzeży Danii i Norwegii, a także do strefy mieszania wód Bałtyku i Morza Północnego w cieśninie Kattegat. Choć organizmy morskie, na przykład omułki, teoretycznie mogą wchłaniać gadolin, jak dotąd naukowcy zaobserwowali jego przenikania do łańcucha pokarmowego. (hold) Zdjęcie: Cieśnina Kattegat. / Shutterstock

Zakłócenia techniczne wpływają na ocenę

Mogłoby się wydawać, że nienajlepsza jakość wideorozmowy to drugorzędny problem lub zwyczajna niedogodność. Jak jednak piszą naukowcy na łamach „Nature”, problemy techniczne podczas połączeń przez internet mogą realnie wpływać na ludzkie losy. Nowe badanie wskazuje bowiem, że zacinający się obraz lub dźwięk niszczą iluzję kontaktu twarzą w twarz, co negatywnie rzutuje na ocenę rozmówcy. Eksperymenty wykazały, że przy niestabilnym łączu kandydaci starający się o pracę rzadziej otrzymywali zatrudnienie, a pacjenci mieli mniejsze zaufanie do pracowników medycznych udzielających porad online. Z kolei analiza rzeczywistych rozpraw sądowych ujawniła, że gdy transmisja ulegała zakłóceniom, więźniowie rzadziej uzyskiwali zwolnienie warunkowe. Powodem może być to, że interakcja wydaje się wówczas nienaturalna i niepokojąca. Co ciekawe, badanie wykazało również, że przyznanie się do problemu i przepraszanie za usterki techniczne może jedynie pogłębić negatywną ocenę, Dlatego badacze zwracają uwagę na niebezpieczeństwo pogłębiania się nierówności społecznych, gdyż osoby dysponujące słabszym łączem internetowym stawiane są automatycznie w gorszej pozycji. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Jurajski drapieżnik, który stał się ofiarą

Ponad 150 mln lat temu w wodach Solnhofen żył szybki Aspidorhynchus – metrowa ryba o długim, ostrym pysku przypominającym dzisiejsze marliny. W skałach najczęściej znajdujemy po nim nie całe szkielety, lecz odgryzione głowy z przyczepionymi jelitami. To ślady po ucztach większych morskich potworów, a świadczą o tym charakterystyczne uszkodzenia. Ich układ przypomina skutki ataku współczesnych drapieżnych ryb, które szarpią zdobycz gwałtownymi ruchami – w takich momentach czaszka odrywa się dokładnie w miejscu naturalnego „słabego połączenia” między głową a pierwszym kręgiem. W tamtej epoce z tak dużymi ofiarami mogły poradzić sobie wyłącznie spore rekiny i ichtiozaury. Wewnątrz niektórych okazów zachowała się również zawartość żołądka – małe rybki, często już nadtrawione, znaleziono nawet młodocianego skorupiaka Knebelia schuberti. (ji) Zdjęcie: A. A. McAfee; B. M. Ebert

Jeden koniec świata rekiny i płaszczki przetrwały

Po uderzeniu meteorytu, który zakończył erę dinozaurów, neoselachiany – grupa obejmująca współczesne rekiny i płaszczki – wyszły z katastrofy niemal bez szwanku. W paleocenie i eocenie wręcz zakwitły ewolucyjnie, zajmując każdą dostępną niszę w ciepłych, płytkich morzach. To właśnie tam środowisko sprzyjało powstawaniu nowych form jak szybkie żarłacze mako czy majestatyczne manty. Później rozpoczął się trwający miliony lat stopniowy spadek ich bioróżnorodności – łagodzony jedynie krótkimi okresami oddechu. Globalne ochłodzenia, zmiany linii brzegowej i przebudowa prądów oceanicznych powoli ograniczały to, co wcześniej było rajem dla tej grupy drapieżników i filtratorów. Dzisiejszy kryzys nie pojawił się więc nagle: to finał długiego procesu, który teraz dramatycznie przyspiesza wskutek działalności człowieka. Najnowsze badania sugerują: jeśli chcemy ocalić te zwierzęta, musimy chronić płytkowodne ekosystemy przybrzeżne – bo to one od zawsze były fundamentem ich ewolucyjnego sukcesu. Zdjęcie: Shutterstock

Piorunujące nagrania z Marsa

Marsjański łazik „Perseverance” zarejestrował odgłosy wyładowań atmosferycznych – twierdzą naukowcy w „Nature”. Na nagraniach słychać też trzaski generowane przez promieniowanie elektromagnetyczne emitowane podczas wyładowań. „Perseverance” od ponad 4 lat bada krater Jezero, a głównym zadaniem sondy jest odtworzenie bogatej historii tego miejsca, które miliardy lat temu było wypełnione wodą dostarczaną przez marsjańskie rzeki i mogło być siedliskim życia. Na łaziku zainstalowano także mikrofon, który włączano co jakiś czas, by „posłuchać” Czerwonej Planety. Naukowcy – zespołem kierował Baptiste Chide z Instytutu Badań Astrofizycznych i Planetologicznych w Tuluzie – przeanalizowali 28 godzin takich transmisji zebranych w ciągu dwóch lat. Odgłosy wyładowań i związanych z nimi zakłóceń pojawiały się na nagraniach podczas wietrznej pogody, co sugeruje, że do elektryzowania się atmosfery dochodziło podczas burz piaskowych. Takie zjawisko znamy z Ziemi. (hold) Zdjęcie: NASA

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.